NUHI BERISHA – NJË JETË NË SHËRBIM TË IDEALIT TË LIRISË

NUHI BERISHA – NJË JETË NË SHËRBIM TË IDEALIT TË LIRISË

Recension për monografinë „Militanti Nuhi Berisha“ të autorit Agim Sylejmani

Nga Qazim Doda

Kujtesa përballë harresës

Monografia „Militanti Nuhi Berisha“ e autorit Agim Sylejmani është një vepër me rëndësi të veçantë dokumentare, historike dhe përkujtimore, e cila i kushtohet jetës, veprimtarisë atdhetare dhe sakrificës së një prej figurave të rëndësishme të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare në Kosovë. Libri nuk synon vetëm ta rikthejë në kujtesën kolektive figurën e Nuhi Berishës, por edhe të dëshmojë, përmes materialeve të ndryshme historike, për një periudhë të rëndësishme dhe të dhimbshme të historisë së Kosovës.

Që në fillim, autori e paraqet shkrimin për figura të tilla si një përgjegjësi morale dhe historike. Ai thekson vështirësitë që ka hasur gjatë mbledhjes së materialeve dhe dëshmive, duke e lidhur këtë punë me nevojën për të shmangur harresën dhe për t’ua përcjellë brezave të rinj të vërtetat për njerëzit që sakrifikuan jetën për idealet e tyre. Hezitimi i disa personave për të dhënë dëshmi për Nuhiun ka krijuar një zbrazëti në libër. Megjithatë, kjo nuk ia ka ulur vlerën veprës, sepse autori, me përkushtim, ka sjellë dëshmitë e atyre që nuk kanë dashur që historia e Nuhi Berishës të mbetet e pashkruar.

Në këtë kuptim, monografia e Agim Sylejmanit nuk është vetëm një libër për të kaluarën. Ajo është edhe një akt kujtese dhe një përpjekje për t’u treguar brezave të rinj se historia nuk përbëhet vetëm nga data dhe ngjarje, por edhe nga jetët e njerëzve që i kanë dhënë kuptim asaj.

Formimi i Nuhi Berishës

Boshti kryesor i monografisë është jeta dhe veprimtaria e Nuhi Berishës, nga fëmijëria dhe prejardhja familjare, formimi i tij intelektual e kombëtar, deri te angazhimi në Lëvizjen Kombëtare dhe rënia e tij heroike së bashku me Rexhep Malajn, më 12 janar 1984.

Autori e nis rrëfimin me prejardhjen familjare dhe mjedisin shoqëror në të cilin u formua Nuhiu. Në libër jepet një biografi e shkurtër e tij, ku bëhet e ditur se Nuhi Berisha u lind më 3 tetor 1961 në Sfircë të Malësisë së Gallapit, në një familje të madhe dhe në një mjedis të lidhur ngushtë me traditat arsimore e kombëtare. Ky fshat kufitar, sipas të dhënave të paraqitura në monografi, është i ndarë përgjysmë dhe ka pasur më shumë se njëqind të vrarë gjatë periudhës 1912–1946.

Në vazhdim, vepra e ndjek hap pas hapi formimin e tij politik dhe ideologjik. Nuhiu paraqitet si një i ri që nuk e konsideronte dijen thjesht si mjet për zhvillim personal, por edhe si instrument për përgatitjen dhe organizimin e veprimtarisë kombëtare. Në monografi përmendet se ai lexonte literaturë revolucionare, politike, ekonomike dhe artistike, duke e shfrytëzuar atë edhe për ngritjen intelektuale të shokëve të tij.

Veprimtaria ilegale

Një pjesë e rëndësishme e librit i kushtohet veprimtarisë së tij ilegale. Autori e paraqet Nuhi Berishën si një nga veprimtarët më të angazhuar në organizimin e Lëvizjes Kombëtare në vitet para dhe sidomos pas demonstratave të vitit 1981. Në hyrjen e veprës, Nuhiu cilësohet si një prej organizatorëve dhe drejtuesve të hershëm të veprimtarisë ilegale, si dhe një ndër organizatorët e parë të kryengritjes së armatosur.

Figura e tij shfaqet si ajo e një veprimtari të vendosur, të disiplinuar dhe të përkushtuar ndaj çështjes kombëtare. Përmes materialeve të paraqitura, lexuesi njihet me angazhimin e tij, me lidhjet që kishte krijuar dhe me rreziqet që shoqëronin veprimtarinë ilegale të asaj kohe.

Dokumente dhe dëshmi

Një nga pikat më të forta të veprës është pasuria dokumentare. Autori nuk mbështetet vetëm në rrëfime dhe kujtime, por përfshin edhe dokumente arkivore, procesverbale, materiale të organeve të sigurimit, fotografi, faksimile dhe dëshmi të bashkëkohësve. Kjo qasje i jep monografisë një vlerë të veçantë për studiuesit e historisë së Kosovës.

Në disa raste, autori nuk mjaftohet vetëm me paraqitjen e një dokumenti, por ngre edhe pyetje për materialet që mungojnë dhe për fatin e dokumentacionit të kohës. Një shembull është fotodokumentacioni i lidhur me procesverbalin e vendit të rënies së Rexhep Malajt dhe Nuhi Berishës, për të cilin autori kërkon të sqarohet se ku ndodhet dhe pse nuk gjendet në dosjet përkatëse arkivore. Po ashtu, përfshirja e dokumenteve të Shërbimit të Sigurimit Shtetëror serb, e njoftimeve zyrtare dhe e materialeve të tjera administrative i jep librit një dimension të rëndësishëm burimor.

Një tjetër vlerë e veprës është përdorimi i kujtimeve dhe dëshmive të njerëzve që e kanë njohur Nuhi Berishën. Këto dëshmi e nxjerrin personazhin nga një paraqitje thjesht monumentale dhe e sjellin atë si njeri të gjallë, me sjellje, marrëdhënie, zakone dhe karakter.

Veçanërisht mbresëlënëse janë kujtimet e familjes së Naser Hajrizit për vizitat e Nuhiut në shtëpinë e tyre. Dëshmia e Fatime Hajrizit e paraqet atë si një të ri të kujdesshëm, të respektueshëm dhe të lidhur emocionalisht me familjet e dëshmorëve. Këto rrëfime kanë rëndësi të madhe, sepse e plotësojnë dokumentin historik me dimensionin njerëzor. Përmes tyre, lexuesi nuk e sheh Nuhi Berishën vetëm si figurë të historisë, por edhe si djalë të ri, shok, familjar dhe veprimtar që jetonte në kushte të vështira dhe rrezikonte vazhdimisht jetën.

Dëshmia e motrës së tij, Hafizes, është rrëqethëse, sidomos në përshkrimin e momenteve kur Nuhiu kishte nevojë të shprehej para dikujt që i besonte. Edhe kontributi i Qamil Isufit i jep autorit një pasqyrë më të qartë për mënyrën se si udhëtonte Nuhiu gjatë kohës kur vepronte në ilegalitet.

Nuhi Berisha dhe Rexhep Malaj

Vlen të përmendet se Nuhiu ishte lidhur me familjen e Rexhep Malajt edhe më herët dhe se kjo lidhje i kishte shërbyer për të krijuar kontakte me grupet ilegale që vepronin në atë kohë. Nga autori kuptojmë se familja Malaj e konsideronte Nuhiun si djalin e vet. Prandaj, veprimtaria e përbashkët me Rexhepin, menjëherë pas daljes së këtij të fundit nga burgu, nuk ishte e rastësishme.

Një burim i rëndësishëm frymëzimi për Nuhiun ishte djali i hallës së tij, Kadri Zeka, i cili, së bashku me Jusuf dhe Bardhosh Gërvallën, u vra më 17 janar 1982 në një atentat në Gjermani.

Dëshmia e bashkëluftëtarit të tij, Kadri Osmani, e përsëritur disa herë pas daljes nga burgu, tregon se sa të vendosur ishin Nuhiu dhe Rexhepi për t’u flijuar për çlirimin e vendit. Një kapitull i rëndësishëm i kujtesës historike të Kosovës lidhet pikërisht me bashkimin e figurave të Nuhi Berishës dhe Rexhep Malajt. Monografia e vendos veprimtarinë e tyre në kontekstin e përpjekjeve të organizuara për çlirim dhe bashkim kombëtar.

Rënia e tyre, më 12 janar 1984, përbën kulmin dramatik të veprës. Dokumentet dhe dëshmitë e paraqitura në monografi ndihmojnë në rindërtimin e rrethanave të fundit të jetës së tyre. Në një dokument të kohës përmendet edhe flamuri i vogël i gjetur në xhepin e Nuhi Berishës, të cilin autori e veçon si një element domethënës të identitetit dhe bindjeve të tij.

Rivarrimi i tyre, njëzet vjet pas rënies, në vitin 2004, dhe nderimet publike që pasuan, dëshmojnë se kujtimi për ta ka vazhduar të jetojë në shoqërinë kosovare. Monografia dokumenton edhe vendosjen e shtatoreve dhe ceremonitë përkujtimore në Gjilan.

Vlera historike e monografisë

Gjuha e monografisë është e drejtpërdrejtë, emocionale dhe e angazhuar. Autori nuk e fsheh qëndrimin e tij pozitiv ndaj figurës së Nuhi Berishës dhe ndaj idealit për të cilin ai sakrifikoi jetën. Kjo i jep veprës një karakter të theksuar përkujtimor dhe atdhetar.

Megjithatë, forca kryesore e librit qëndron te ndërthurja e rrëfimit emocional me dokumentacionin. Në vend të një biografie të shkurtër, autori ka ndërtuar një mozaik të gjerë dëshmish, kujtimesh dhe dokumentesh. Kështu, figura e Nuhi Berishës shfaqet në disa plane: si individ, si familjar, si intelektual i ri, si veprimtar ilegal dhe si figurë e rezistencës shqiptare.

Nga pikëpamja e vlerës historike, monografia ka meritën e madhe se mbledh dhe ruan materiale që mund të humbnin me kalimin e kohës. Dokumentet arkivore, dëshmitë e bashkëkohësve dhe materialet fotografike e bëjnë veprën të dobishme jo vetëm për lexuesin e zakonshëm, por edhe për studiuesit e historisë bashkëkohore të Kosovës.

Çështje të pambyllura

Edhe pse autori ka sjellë shumë dëshmi për udhëtimet e Nuhiut në Zvicër, ai ende e lë lexuesin me kureshtjen për të kuptuar se kush ishte personi që e bindi ose e urdhëroi Nuhiun të kthehej pa u konsultuar me shokët dhe kush e kishte dekonspiruar.

Një element që mund të konsiderohet si hapësirë për përmirësim është nevoja për një distancim edhe më të madh metodologjik ndërmjet dokumentit, dëshmisë gojore dhe interpretimit të autorit. Një ndarje më e qartë e këtyre kategorive të burimeve do t’ia shtonte veprës edhe më shumë karakterin akademik. Po ashtu, një aparat metodologjik më i sistemuar do t’i ndihmonte studiuesit që ta shfrytëzonin monografinë si burim referencial.

Megjithatë, këto vërejtje nuk e zbehin rëndësinë e saj. Përkundrazi, ato tregojnë se materiali i mbledhur në vepër është mjaft i pasur për të shërbyer si bazë edhe për studime të mëtejshme shkencore.

Ideali dhe sakrifica

„Militanti Nuhi Berisha“ është një monografi me rëndësi të veçantë për kujtesën historike dhe kombëtare shqiptare. Përmes saj, Agim Sylejmani ka bërë një përpjekje serioze për ta nxjerrë nga harresa figurën e Nuhi Berishës dhe për ta dokumentuar jetën e tij nëpërmjet një numri të madh dëshmish dhe dokumentesh.

Vlera e veprës nuk qëndron vetëm te rrëfimi për një individ. Përmes jetës së Nuhi Berishës, libri hap një dritare drejt një periudhe të rëndësishme të historisë së Kosovës, drejt jetës së ilegales shqiptare, organizimit politik, sakrificave të brezit të vitit 1981 dhe rrugës që çoi te përpjekjet e armatosura për çlirim.

Nuhi Berisha del nga faqet e kësaj monografie si një figurë e formuar nga idealet, disiplina, guximi dhe gatishmëria për sakrificë. Përshkrimet e bashkëkohësve e karakterizojnë atë si të zgjuar, praktik, të vendosur dhe të përkushtuar në kryerjen e detyrave.

Në këtë kontekst, autori përmend edhe emrat e Tahir Zemajt dhe Nuredin Ibishit, të cilët, sipas paraqitjes së tij, kishin shërbyer në strukturat e milicisë dhe ushtrisë jugosllave të asaj kohe. Sipas dëshmive që citohen në vepër, ata kishin udhëhequr aksionin e rrethimit të Nuhiut dhe Rexhepit. Autori trajton edhe zhvillimet e mëvonshme në jetën e tyre, duke përmendur se ata, me kalimin e kohës, u përfshinë në luftën kundër armikut që Nuhiu dhe Rexhepi e kishin kundërshtuar më herët. Në këtë pjesë, monografia hap një temë të ndërlikuar historike, e cila meriton të shqyrtohet me kujdes dhe në dritën e dëshmive e dokumenteve përkatëse.

Autori në shërbim të historisë

Autori Agim Sylejmani duhet të vlerësohet jo vetëm si krijues i një vepre kaq të dobishme për dokumentimin e historisë së luftës çlirimtare, por edhe për përvojën e tij personale në këtë fushë. Ai ishte vetë veprimtar në grupet ilegale, ish-i burgosur politik, luftëtar i devotshëm dhe gazetar i palodhshëm, i cili nuk u ndal asnjëherë së punuari për pasqyrimin dhe ruajtjen e vlerave të luftës.

Për këtë arsye, „Militanti Nuhi Berisha“ meriton të vlerësohet si një kontribut i rëndësishëm në dokumentimin e historisë së re shqiptare dhe në ruajtjen e kujtesës për një brez të tërë veprimtarësh që e lidhën jetën e tyre me idealin e lirisë dhe të çlirimit kombëtar.

Populli ynë ka nevojë të madhe për më shumë autorë të tillë, të cilët me përkushtim, guxim dhe përgjegjësi i ruajnë nga harresa figurat dhe ngjarjet që kanë lënë gjurmë në historinë tonë.

Qazim Doda

New York, 24 gusht 2026

© Pashtriku.org