ARBANONI – ARBËRIA NË SHEKUJT XI – XII
Nga Sheradin Berisha – pashtriku, më 5 nëntor 2024
Arbanoni – Arbëria njihet si një entitet i hershëm shqiptar në burimet historike dhe nga një sërë dëshmish të tjera. Termi “Arbanon” kuptohet si principata e parë shqiptare që ka ekzistuar në shekujt XI dhe XII.
Në vijim sjellë disa nga dëshmitë që tregojnë identitetin shqiptar të Arbanonit – Arbërit:
1. Emrat dhe etnonimet
• Arbër/Arbanon: Termi “Arbanon” ose “Arbër” rrjedh nga emrat e fiseve të lashta shqiptare që kanë jetuar në këtë rajon gjatë mesjetës. “Arbër” ose “Arbanon” është përdorur nga shkrimtarët bizantinë dhe latinë për të përshkruar rajonin dhe fiset shqiptare që jetonin atje.
• Arbëresh: Më vonë, termi “arbëresh” evoluoi në një term që u referohej komuniteteve shqiptare në Italinë e Jugut që emigruan atje pas rënies së Skënderbeut, duke treguar lidhjen e termave arbër dhe shqiptar.
2. Burimet bizantine
• Historianët dhe gjeografët bizantinë, si Anna Komnene në “Aleksiada”, përdorën termat “Arbanitai” ose “Arbanon” për të përshkruar popullin dhe zonën e Arbanonit. Këto terma janë përdorur veçanërisht për t’iu referuar banorëve të kësaj principate, të cilët konsiderohen si paraardhësit e shqiptarëve të sotëm.
• Aleksiada e Anna Komnenës (rreth 1148) përmend “Arbanitajt”, një popull i konsideruar si shqiptar, që jetonte në Principatën e Arbanonit. Kjo përmendje konsiderohet të jetë një nga referencat më të hershme të pranisë shqiptare në këto treva.
3. Dokumentet papale dhe burimet latine
• Dokumentet papale të shekujve XII dhe XIII përmendin Arbanonin si një principatë arbërore – shqiptare. Për shembull, në vitin 1198 Papa Inocenti III i shkroi princit të Arbanonit, Dhimitër (Demetrios), i cili konsiderohet si provë se Arbanoni ishte një entitet politik i drejtuar nga princat shqiptarë.
• Në një dokument të vitit 1208, Papa Inocent III përmend shprehimisht Arbanonin, gjë që tregon se në atë kohë ekzistonte si një principatë më vete e drejtuar nga një udhëheqje arbërore – shqiptare.
4. Gjuha
• Analizat gjuhësore të burimeve historike që përmendin zonën e Arbanonit dhe banorët e saj tregojnë se emrat dhe termat e përdorur për të përshkruar banorët e kësaj treve lidhen me fiset shqiptare dhe gjuhën e tyre. Gjuha shqipe, veçanërisht varianti i saj toskërisht dhe gegërisht, konsiderohet si vazhdim i drejtpërdrejtë i gjuhës së folur në Arbanon.
5. Lidhja gjeografike me trevën e sotme shqiptare
• Principata e Arbanonit ndodhej në rajonin që sot është pjesë e Shqipërisë, konkretisht në Shqipërinë e Mesme dhe atë të Jugut. Ai përfshinte zona si Kruja dhe Dibra, të cilat historikisht dhe kulturalisht konsiderohen si qytete shqiptare edhe sot e kësaj dite. Vazhdimësia e vendosjes së shqiptarëve në këto vise, si dhe ruajtja e gjuhës shqipe, sugjeron se Arbanoni ishte një entitet i hershëm arbëror – shqiptar.
6. Burimet osmane dhe pas mesjetare
• Gjatë pushtimit osman, trashëgimia e Arbanonit u ruajt në identitetin dhe luftërat e princërve shqiptarë, duke përfshirë familjen e Kastriotëve (familjen e Skënderbeut). Historianët e konsiderojnë Skënderbeun dhe princat e tjerë shqiptarë si pasardhës të princave të lashtë të Arbanonit, të cilët vazhduan traditën dhe identitetin e tyre.
7. Vazhdimësia e afatit
• Termi “arbër” apo “arbanon” është ruajtur në emërtimet etnike dhe gjuhësore të shqiptarëve. Për shembull, në mesjetë, shqiptarët i referoheshin vetes si arbëreshë, dhe gjithashtu në këngët popullore shqiptare dhe përrallat e hershme moderne, Arbanon përdoret si një term që tregon identitetin dhe prejardhjen shqiptare.
8. Përmbledhje
Kombinimi i këtyre burimeve dhe dëshmive historike (kronika bizantine, dokumente papale, atribuime gjeografike dhe vazhdimësi gjuhësore) tregon se Arbanoni njihet si principatë shqiptare dhe konsiderohet si origjina e identitetit etnik shqiptar. Përmendja e Arbanonit si “Arbanitai” në burimet bizantine, letrat papale drejtuar princave të Arbanonit si dhe vazhdimësia gjuhësore janë tregues të fortë se Arbanoni është i lidhur historikisht me shqiptarët.
_________
Referenca:
1. Anna Komnene – Aleksiade:
• https://www.gutenberg.org/ebooks/16765 • https://en.wikipedia.org/wiki/Alexiad
2. Dokumentet papnore dhe Inocenti III. për Arbanon:
•https://epistolae.ccnmtl.columbia.edu/letter/578.html
(Rreth Papa Inocent III dhe Arbanon)
• https://en.wikipedia.org/wiki/Pope_Innocent_III
3. Të dhëna historike për Principatën e Arbanonit:
• https://en.wikipedia.org/wiki/Principality_of_Arbanon
4. Studime albanologjike:
• https://albanologie.uni-tuebingen.de/
(Instituti i Albanologjisë, Universiteti i Tübingen)
5. Historianët bizantinë dhe përmendjet e tyre për Arbanon:
• https://books.google.com/books?id=p4IhAQAAMAAJ
(Libër rreth historisë bizantine, Google Books)
• https://www.persee.fr/doc/rebyz_1146-9447_1990_num_48_1_2124
(Revista bizantine franceze)
6. Ficheiro:Albanian Principalities, ca. 1390 (modern Albania).png
https://gl.wikipedia.org/wiki/Ficheiro:Albanian_Principalities,_ca._1390_%28modern_Albania%29.png
