QEVERIA E PËRKOHSHME E VLORËS (1912–1914)
Krijimi i shtetit shqiptar, ndërtimi i institucioneve dhe përpjekjet diplomatike për konsolidimin e pavarësisë
Nga Sheradin Berisha
Hyrje
Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë më 28 nëntor 1912 përbën një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë politike shqiptare. Megjithatë, rëndësia e kësaj ngjarjeje nuk mund të kuptohet plotësisht pa analizuar procesin që pasoi: krijimin e institucioneve të para shtetërore, organizimin e administratës, vendosjen e autoritetit politik, ndërtimin e marrëdhënieve diplomatike dhe përpjekjet për të siguruar njohjen ndërkombëtare të shtetit të ri.
Në këtë kuadër, formimi i Qeverisë së Përkohshme të Vlorës, më 4 dhjetor 1912, nën drejtimin e Ismail Qemalit, përbën një moment themelor në historinë e shtetformimit shqiptar. Ajo nuk ishte thjesht një strukturë administrative e krijuar pas shpalljes së pavarësisë, por institucioni i parë politik që mori përsipër përgjegjësinë për përfaqësimin dhe organizimin e Shqipërisë si subjekt i veçantë politik.
Krijimi i kësaj qeverie ndodhi në kushte jashtëzakonisht të vështira. Perandoria Osmane po shpërbëhej, Lufta e Parë Ballkanike kishte ndryshuar ekuilibrat politikë dhe ushtarakë në rajon, ndërsa territoret shqiptare rrezikonin të ndaheshin ndërmjet shteteve fqinje. Në këtë situatë, Qeveria e Vlorës duhej të përballonte njëkohësisht dy sfida themelore: të krijonte strukturat e një shteti funksional brenda vendit dhe të siguronte mbështetjen e Fuqive të Mëdha për ekzistencën e tij.
Studimi i historianit Krisztián Csaplár-Degovics, The Policy of the Provisional Government of Vlora between December 1912 and April 1913 (2019), mbështetur në dokumentacionin arkivor austro-hungarez dhe shqiptar, është veçanërisht i rëndësishëm për të kuptuar kushtet konkrete në të cilat funksionoi qeveria gjatë muajve të parë. Ai e trajton Qeverinë e Vlorës jo vetëm si një institucion të historisë kombëtare, por edhe si një aktor politik që duhej të manovronte ndërmjet interesave osmane, ushtrive të Aleancës Ballkanike dhe diplomacisë evropiane.
1. Rrethanat historike dhe politike të krijimit të Qeverisë së Përkohshme
Shpallja e Pavarësisë ishte rezultat i një procesi të gjatë politik, kulturor dhe kombëtar, por momenti i realizimit të saj u përcaktua në mënyrë të drejtpërdrejtë nga zhvillimet e Luftës së Parë Ballkanike, e cila filloi në tetor 1912.
Dobësimi ushtarak i Perandorisë Osmane dhe përparimi i ushtrive serbe, malazeze e greke krijuan rrezikun e pushtimit dhe copëtimit të territoreve shqiptare. Përballë kësaj situate, udhëheqësit e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare e kuptuan se ruajtja e tërësisë territoriale kërkonte një vendim politik të menjëhershëm.
Ismail Qemali, pas kontakteve me përfaqësuesit shqiptarë në Bukuresht dhe pas udhëtimit drejt atdheut, arriti në Vlorë, ku u organizua Kuvendi Kombëtar. Më 28 nëntor 1912, përfaqësuesit e krahinave të ndryshme shpallën shkëputjen e Shqipërisë nga Perandoria Osmane dhe vendosën krijimin e një shteti të pavarur.
Por shpallja e pavarësisë nuk mund të përbënte e vetme një mekanizëm qeverisës. Për këtë arsye, më 4 dhjetor 1912, Kuvendi zgjodhi Qeverinë e Përkohshme, me Ismail Qemalin në krye.
Krijimi i saj shënoi kalimin nga akti politik i shpalljes së pavarësisë drejt organizimit institucional të shtetit. Në këtë kuptim, Qeveria e Vlorës duhet konsideruar si institucioni themelues i administrimit politik të Shqipërisë së pavarur.
2. Përbërja e qeverisë dhe organizimi institucional
Kabineti i parë shqiptar u krijua si një strukturë kolegjiale, me dhjetë anëtarë, që përfaqësonin përvoja dhe formime të ndryshme politike, administrative e shoqërore.
Në të u përfshinë figura të Lëvizjes Kombëtare, ish-funksionarë të administratës osmane, veprimtarë të çështjes shqiptare dhe përfaqësues të elitave ekonomike e kulturore.
Përbërja e kabinetit pasqyronte një përpjekje për të krijuar një bashkim politik përtej dallimeve krahinore, fetare dhe shoqërore. Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme në një vend ku identitetet lokale dhe lidhjet tradicionale kishin ende ndikim të madh në organizimin e jetës politike.
Ismail Qemali mori përsipër drejtimin e qeverisë dhe njëkohësisht drejtimin e politikës së jashtme. Ky përqendrim përgjegjësish nuk ishte rastësor. Në kushtet kur ekzistenca ndërkombëtare e Shqipërisë mbetej e pasigurt, diplomacia përbënte një nga funksionet më të rëndësishme të qeverisë.
Përkrah kabinetit u krijua edhe Pleqësia, e cila kishte karakter këshillues dhe mbikëqyrës. Ajo shërbente si një mekanizëm përfaqësimi dhe konsultimi politik, duke krijuar një lidhje institucionale ndërmjet qeverisë dhe Kuvendit Kombëtar.
Kjo strukturë dëshmon se drejtuesit e shtetit të ri nuk synonin vetëm krijimin e një ekzekutivi, por edhe vendosjen e një forme fillestare të kontrollit dhe përfaqësimit politik.
Në aspektin historik, Pleqësia mund të shihet si një nga përpjekjet e para për të ndërtuar një institucion përfaqësues në Shqipërinë e pavarur, ndonëse nuk duhet barazuar plotësisht me një parlament modern.
3. Ndërtimi i administratës dhe vendosja e autoritetit shtetëror
Një nga problemet më të rëndësishme me të cilat u përball Qeveria e Përkohshme ishte mungesa e një administrate kombëtare të konsoliduar. Për shekuj me radhë, territoret shqiptare kishin qenë pjesë e sistemit administrativ osman dhe nuk dispononin institucione të përbashkëta politike që të mund të trashëgoheshin drejtpërdrejt nga shteti i ri.
Prandaj, qeveria duhej të ndërtonte një strukturë të re administrative, duke shfrytëzuar personelin ekzistues, përvojën e ish-funksionarëve osmanë dhe mbështetjen e autoriteteve lokale.
Në këtë drejtim, u ndërmorën disa masa themelore:
– Organizimi i ministrive dhe përcaktimi i përgjegjësive të tyre.
– Emërimi i prefektëve dhe nënprefektëve në territoret ku autoriteti i qeverisë mund të ushtrohej.
– Organizimi i shërbimeve të postës dhe komunikimit.
– Krijimi i strukturave të xhandarmërisë për ruajtjen e rendit publik.
– Vendosja e një sistemi fillestar të administrimit financiar dhe ekonomik.
– Përpjekjet për të zgjeruar autoritetin e qeverisë përtej Vlorës.
Megjithatë, duhet theksuar se këto masa nuk nënkuptonin se ishte krijuar një administratë e plotë dhe funksionale në të gjithë territorin shqiptar. Ato përfaqësonin fillimet e një procesi shtetformues, i cili pengohej nga pushtimet ushtarake, mungesa e burimeve financiare dhe rivalitetet politike të brendshme.
Historiani Krisztián Csaplár-Degovics, duke u mbështetur në dokumente të arkivave austro-hungareze, vëren rëndësinë e kushteve lokale dhe të marrëdhënieve të qeverisë me trupat osmane dhe ushtritë e shteteve ballkanike. Ky këndvështrim është i rëndësishëm, sepse tregon se shtetformimi nuk ishte vetëm çështje organizimi institucional, por edhe çështje kontrolli territorial dhe sigurie.
3.1. Organizimi i forcave të armatosura
Një tjetër sfidë e rëndësishme ishte krijimi i strukturave të mbrojtjes. Shqipëria e pavarur nuk kishte një ushtri kombëtare të organizuar, ndërsa në shumë krahina vepronin formacione të armatosura lokale dhe forca vullnetare.
Qeveria e kuptoi se pa një mekanizëm minimal ushtarak nuk mund të garantonte sigurinë e institucioneve dhe as të mbronte territorin e shpallur të pavarur.
Ministria e Luftës, e drejtuar nga Mehmet Pashë Dërralla, mori përsipër organizimin e forcave ushtarake. Në këtë proces u angazhuan edhe figura të njohura të lëvizjes kombëtare dhe të rezistencës shqiptare, ndër të cilët Isa Boletini.
Një rëndësi të veçantë mori krijimi i xhandarmërisë, e cila duhej të kryente funksionet e ruajtjes së rendit, mbrojtjes së institucioneve dhe zbatimit të vendimeve të administratës.
Studimi i Sali Onuzit, Krijimi i ushtrisë kombëtare shqiptare nga Qeveria e Përkohshme e Vlorës (1912–1914), trajton përpjekjet për organizimin e forcave të armatosura, strukturat e mbrojtjes dhe vështirësitë e krijimit të një ushtrie kombëtare në kushtet e mungesës së mjeteve dhe të presionit ushtarak të jashtëm.
Këto përpjekje kishin rëndësi jo vetëm ushtarake, por edhe politike: krijimi i forcave të armatosura ishte një nga treguesit e domosdoshëm të aftësisë së shtetit për të ushtruar sovranitet.
4. Arsimi dhe kultura si instrumente të shtetformimit
Një nga aspektet më domethënëse të veprimtarisë së Qeverisë së Vlorës ishte rëndësia që iu kushtua arsimit kombëtar.
Në kushtet kur shqiptarët sapo kishin fituar pavarësinë politike, arsimi në gjuhën shqipe shihej si një nga mjetet kryesore për konsolidimin e identitetit kombëtar dhe për krijimin e një shoqërie të bashkuar.
Gjatë periudhës osmane, hapja dhe funksionimi i shkollave shqipe kishin hasur pengesa të shumta politike dhe administrative. Për këtë arsye, vendosja e arsimit shqip në funksion të politikës shtetërore përfaqësonte një ndryshim me rëndësi historike.
Qeveria synonte që shkolla të mos ishte vetëm një institucion arsimor, por edhe një mjet për përhapjen e gjuhës standardizuese të administratës, përgatitjen e kuadrove dhe formimin e qytetarit të shtetit të ri.
Në këtë kuadër, Ministria e Arsimit ndërmori hapa për zhvillimin e terminologjisë shqipe në administratë, arsim, ushtri dhe drejtësi. U krijuan komisione për përgatitjen e termave përkatës, ndërsa në vitin 1913 u diskutua edhe ngritja e një qendre shkencore që do të merrej me studimin e gjuhës, programeve dhe teksteve shkollore.
Këto iniciativa dëshmojnë se qeveria nuk e konceptonte shtetformimin vetëm si krijim institucionesh politike, por edhe si ndërtim të një kulture administrative dhe arsimore kombëtare.
Njëkohësisht, politika arsimore u përball me ndërhyrje të jashtme. Pas vendosjes së Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit, çështja e shkollave të huaja u bë objekt debatesh dhe kundërshtimesh politike. Kjo tregon se arsimi ishte një fushë ku ndërthureshin interesat kombëtare, fetare dhe diplomatike.
5. Problemi ekonomik dhe financiar: ndërtimi i shtetit pa burime
Një prej pengesave më serioze të Qeverisë së Vlorës ishte mungesa e burimeve ekonomike dhe financiare.
Shpallja e pavarësisë nuk i siguroi shtetit të ri të ardhura të mjaftueshme për të financuar administratën, ushtrinë, shërbimet publike dhe institucionet e tjera.
Një pjesë e konsiderueshme e territoreve shqiptare ishte nën kontrollin e ushtrive të huaja. Për pasojë, qeveria nuk mund të ushtronte kontroll mbi doganat, taksat dhe burimet ekonomike të shumë krahinave.
Mungesa e një sistemi të konsoliduar bankar dhe monetar e vështirësonte më tej funksionimin e shtetit.
Në këto rrethana, qeveria u përpoq të siguronte mbështetje financiare nga jashtë dhe të krijonte institucionet e nevojshme për organizimin e ekonomisë kombëtare.
Një çështje me rëndësi të veçantë ishte projekti për themelimin e Bankës Kombëtare Shqiptare. Sipas studimit të Ledia Dushkut, Qeveria e Përkohshme e Vlorës, Banka Kombëtare Shqiptare dhe Fuqitë e Mëdha (1912–1914), qeveria shqyrtoi mundësinë e krijimit të një institucioni bankar që do të mbështeste organizimin ekonomik dhe financiar të shtetit.
Marrëveshja e 4 tetorit 1913, ndërmjet Qeverisë së Përkohshme dhe përfaqësuesve të Wiener Bank-Verein dhe Banca Commerciale Italiana, përbënte një hap konkret drejt realizimit të këtij projekti.
Megjithatë, çështja e kapitalit të huaj krijonte edhe një problem politik: ndërsa Shqipëria kishte nevojë për financime dhe investime, mbështetja ekonomike e huaj mund të shndërrohej në instrument ndikimi mbi vendimmarrjen e shtetit.
Studimi i Dushkut evidenton pikërisht këtë ndërthurje ndërmjet interesave ekonomike të Shqipërisë dhe rivalitetit austro-italian për ndikim në vendin e ri.
Në këtë kuptim, përpjekjet për themelimin e Bankës Kombëtare nuk duhen parë vetëm si një çështje financiare, por edhe si pjesë e luftës për sovranitetin ekonomik të Shqipërisë.
6. Politika e jashtme dhe beteja për njohjen ndërkombëtare
Nëse ndërtimi i administratës përfaqësonte sfidën kryesore të brendshme, sigurimi i njohjes ndërkombëtare përbënte sfidën më të rëndësishme të politikës së jashtme.
Në vitet 1912–1913, Shqipëria nuk ishte ende një shtet i njohur ndërkombëtarisht në kuptimin e plotë juridik dhe diplomatik. Fuqitë e Mëdha kishin interesa të ndryshme në Ballkan dhe çështja shqiptare ishte bërë pjesë e rivalitetit të tyre gjeopolitik.
Austria-Hungaria dhe Italia mbështetën krijimin e një Shqipërie të pavarur, sepse synonin të pengonin zgjerimin e mëtejshëm të Serbisë dhe të fuqive të tjera ballkanike drejt Adriatikut.
Në anën tjetër, Rusia mbështeste në përgjithësi interesat e Serbisë dhe Malit të Zi, ndërsa Fuqitë e tjera përpiqeshin të ruanin ekuilibrin ndërmjet interesave të ndryshme strategjike.
Kjo situatë e vendoste Qeverinë e Vlorës përballë një realiteti të ndërlikuar: ekzistenca e shtetit shqiptar varej jo vetëm nga vullneti politik i shqiptarëve, por edhe nga kompromiset e Fuqive të Mëdha.
6.1. Misioni diplomatik në Londër
Qeveria e kuptoi që në fillim se përfaqësimi ndërkombëtar ishte një domosdoshmëri. Ministria e Punëve të Jashtme u krijua më 4 dhjetor 1912 dhe Ismail Qemali e drejtoi atë deri në qershor 1913.
Një nga detyrat kryesore të kësaj ministrie ishte organizimi i përfaqësimit diplomatik shqiptar në Konferencën e Ambasadorëve në Londër.
Në këtë proces u angazhua edhe Rasih Dino, i cili drejtoi misionin diplomatik të qeverisë për paraqitjen e interesave shqiptare.
Delegacioni shqiptar synonte të argumentonte të drejtën e Shqipërisë për pavarësi, të mbronte integritetin territorial dhe të kundërshtonte pretendimet aneksuese të shteteve fqinje.
Rëndësia e këtij misioni qëndronte në faktin se për herë të parë përfaqësuesit shqiptarë po përpiqeshin të mbronin drejtpërdrejt interesat e vendit në tryezën ku përcaktohej rendi i ri politik i Ballkanit.
Institucionalizimi i diplomacisë shqiptare në këtë periudhë përbën edhe fillimin e shërbimit të jashtëm të shtetit të pavarur.
6.2. Vendimet e Konferencës së Londrës
Konferenca e Ambasadorëve në Londër, e mbledhur në dhjetor 1912, trajtoi çështjen e statusit politik dhe të kufijve të Shqipërisë në kuadër të zgjidhjes së krizës ballkanike.
Më 20 dhjetor 1912, Fuqitë e Mëdha ranë dakord për krijimin e një Shqipërie autonome, nën garancinë dhe kontrollin e tyre, ndërsa statusi përfundimtar i shtetit u përcaktua gjatë vitit 1913.
Më 29 korrik 1913, Konferenca e Ambasadorëve vendosi njohjen e Shqipërisë si principatë sovrane, trashëgimore dhe neutrale.
Ky vendim përbënte një sukses të rëndësishëm diplomatik, sepse krijonte bazën ndërkombëtare për ekzistencën e shtetit shqiptar.
Megjithatë, ai shoqërohej me një humbje të madhe territoriale dhe kombëtare.
Kufijtë e përcaktuar nga Fuqitë e Mëdha lanë jashtë shtetit shqiptar territore të gjera të banuara nga shqiptarë, ndër të cilat Kosova, pjesë të Maqedonisë perëndimore dhe Çamëria.
Historiania Nicola C. Guy, në studimin Fixing the Frontiers? Ethnography, Power Politics and the Delimitation of Albania, 1912 to 1914, argumenton se përcaktimi i kufijve nuk u mbështet vetëm në kriteret etnografike, siç pretendohej nga diplomacia evropiane. Vendimet u ndikuan fuqishëm nga interesat strategjike të gjashtë Fuqive të Mëdha.
Një analizë më e re e Ethem Çekut dhe Sedat Baraliut, botuar në vitin 2026 në European History Quarterly, e interpreton këtë proces në kuadrin e marrëdhënieve ndërmjet shpërbërjes së Perandorisë Osmane, nacionalizmit ballkanik dhe diplomacisë së Fuqive të Mëdha. Autorët vënë në dukje se njohja e shtetësisë shqiptare u shoqërua me kufizimin e rëndë të hapësirës territoriale dhe të lidhjeve ekonomike e shoqërore të popullsisë shqiptare.
Kështu, diplomacia e Qeverisë së Vlorës arriti të sigurojë ekzistencën ndërkombëtare të shtetit, por nuk mundi të realizonte aspiratën për përfshirjen e të gjitha territoreve shqiptare brenda kufijve të tij.
7. Marrëdhëniet me shtetet fqinje dhe rivalitetet e brendshme politike
Qeveria e Përkohshme nuk u përball vetëm me vështirësitë e diplomacisë ndërkombëtare, por edhe me një situatë të ndërlikuar brenda vendit.
Në shumë krahina, autoriteti i Vlorës ishte i kufizuar ose nuk njihej plotësisht. Disa territore ndodheshin nën pushtimin e ushtrive të huaja, ndërsa në krahina të tjera ekzistonin qendra të ndryshme të pushtetit lokal.
Një nga sfidat më serioze ishte krijimi i një autoriteti të vetëm kombëtar.
Në vitin 1913, Esad Pashë Toptani u bë qendër e një pushteti rival në Shqipërinë e Mesme, me bazë në Durrës. Ky zhvillim tregonte se bashkimi politik i vendit nuk ishte realizuar ende dhe se elitat shqiptare kishin projekte të ndryshme për organizimin e shtetit.
Rivaliteti ndërmjet Qeverisë së Vlorës dhe autoriteteve të tjera shqiptare dobësonte pozitën e vendit përballë faktorit ndërkombëtar.
Nga ana tjetër, ndërhyrjet e shteteve fqinje e thellonin këtë fragmentim. Greqia, Serbia dhe Mali i Zi ndiqnin objektivat e tyre territoriale dhe politike, ndërsa Austria-Hungaria dhe Italia përpiqeshin të ruanin ndikimin e tyre në hapësirën shqiptare.
Prandaj, Qeveria e Vlorës duhet analizuar në kontekstin e dy proceseve paralele: përpjekjes për krijimin e një autoriteti kombëtar dhe luftës për mbijetesën e Shqipërisë në një mjedis rajonal armiqësor.
8. Përfundimi i veprimtarisë së Qeverisë së Vlorës
Në fillim të vitit 1914, Qeveria e Përkohshme ndodhej përballë një situate gjithnjë e më të vështirë politike dhe diplomatike.
Fuqitë e Mëdha kishin vendosur për krijimin e një principate shqiptare, ndërsa organizimi i administratës së re do t’i nënshtrohej një strukture ndërkombëtare kontrolli.
Ismail Qemali dha dorëheqjen më 22 janar 1914. Me këtë akt përfundoi periudha e drejtimit të tij dhe e Qeverisë së Përkohshme të Vlorës.
Kalimi drejt rendit të ri institucional u zhvillua nën mbikëqyrjen e Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit, i cili kishte për detyrë të mbikëqyrte administrimin e vendit deri në vendosjen e princit Wilhelm von Wied.
Princi mbërriti në Shqipëri më 7 mars 1914, ndërsa qeveria e re u formua më 17 mars, me Turhan Pashë Përmetin në krye.
Megjithatë, institucionet e reja nuk arritën të krijonin stabilitetin e nevojshëm. Konfliktet e brendshme, kryengritjet dhe shpërthimi i Luftës së Parë Botërore e bënë jashtëzakonisht të vështirë funksionimin e shtetit.
Përfundimi i qeverisjes së Ismail Qemalit nuk nënkuptonte dështimin e procesit të shtetformimit. Përkundrazi, ajo kishte krijuar një pikënisje institucionale dhe politike mbi të cilën do të mbështeteshin përpjekjet e mëvonshme për ruajtjen e pavarësisë.
9. Rëndësia historike dhe trashëgimia institucionale e Qeverisë së Vlorës
Rëndësia historike e Qeverisë së Përkohshme të Vlorës nuk qëndron vetëm në faktin se ajo ishte qeveria e parë e Shqipërisë së pavarur. Rëndësia e saj lidhet, mbi të gjitha, me përpjekjen për të shndërruar një aspiratë kombëtare në një realitet institucional dhe politik.
Për herë të parë, shqiptarët kishin një qeveri që pretendonte të përfaqësonte të gjithë kombin, kishte ministri të veçanta, administratë, struktura të mbrojtjes dhe një shërbim diplomatik që vepronte në emër të shtetit shqiptar.
Në këtë kuptim, Qeveria e Vlorës realizoi disa procese themelore:
Së pari, institucionalizoi pavarësinë. Shpallja e 28 nëntorit u pasua nga krijimi i institucioneve që i dhanë shtetit përmbajtje politike dhe administrative.
Së dyti, hodhi themelet e administratës kombëtare. Organizimi i ministrive, prefekturave, shërbimeve publike dhe strukturave të rendit përbënte fillimin e ndërtimit të një administrate shqiptare.
Së treti, ndërkombëtarizoi çështjen shqiptare. Veprimtaria diplomatike e Ismail Qemalit dhe e përfaqësuesve të tjerë shqiptarë kontribuoi në njohjen e Shqipërisë si shtet sovran.
Së katërti, afirmoi identitetin kombëtar. Politika arsimore dhe përdorimi i gjuhës shqipe në institucionet shtetërore ishin pjesë e përpjekjeve për krijimin e një identiteti të përbashkët politik e kulturor.
Së pesti, krijoi një precedent institucional. Përvoja e vitit 1912 u bë pjesë e traditës politike shqiptare dhe shërbeu si pikë referimi në momentet e mëvonshme të rrezikimit të shtetit.
Një moment i rëndësishëm në këtë vazhdimësi ishte Kongresi i Lushnjës i vitit 1920, i cili, në kushte të tjera historike, riorganizoi institucionet kombëtare dhe riafirmoi sovranitetin e Shqipërisë.
Megjithatë, trashëgimia e Qeverisë së Vlorës nuk duhet idealizuar. Ajo mbeti një qeveri me autoritet territorial të kufizuar, me kapacitete të dobëta financiare, me probleme të brendshme politike dhe me varësi të konsiderueshme nga zhvillimet diplomatike ndërkombëtare.
Pikërisht këto kufizime e bëjnë përvojën e saj historikisht të rëndësishme: ajo dëshmon se shtetformimi shqiptar nuk ishte një proces i menjëhershëm, por një përpjekje e vështirë për të ndërtuar institucione në kushtet e një krize ndërkombëtare.
Përfundime
Qeveria e Përkohshme e Vlorës e viteve 1912–1914 përfaqëson një nga etapat më të rëndësishme të procesit të formimit të shtetit modern shqiptar. Ajo lindi në një moment kur ekzistenca e Shqipërisë si entitet politik ishte e kërcënuar nga shpërbërja e Perandorisë Osmane dhe nga synimet territoriale të shteteve ballkanike.
Nën drejtimin e Ismail Qemalit, kjo qeveri mori përsipër një detyrë historike: të krijonte institucionet e një shteti që ende nuk kishte kufij të përcaktuar përfundimisht, nuk kontrollonte të gjithë territorin e vet dhe nuk dispononte burimet e nevojshme për të funksionuar në mënyrë të qëndrueshme.
Megjithëse veprimtaria e saj u zhvillua në kushte të jashtëzakonshme, ajo ndërmori hapa konkretë në organizimin administrativ, ushtarak, arsimor, ekonomik dhe diplomatik të vendit. Përpjekjet për krijimin e ministrive, organizimin e xhandarmërisë, zhvillimin e arsimit shqip, themelimin e institucioneve financiare dhe përfaqësimin diplomatik në Londër tregojnë se qeveria kishte një vizion më të gjerë sesa administrimi i përkohshëm i një territori.
Nga ana tjetër, vendimet e Konferencës së Londrës të vitit 1913 treguan kufijtë e këtij projekti shtetformues. Shqipëria u njoh si shtet i pavarur, por kufijtë e saj nuk përputheshin me shtrirjen e popullsisë shqiptare dhe aspiratat e Lëvizjes Kombëtare.
Prandaj, veprimtaria e Qeverisë së Vlorës duhet vlerësuar në dy dimensione të pandashme: si një sukses i rëndësishëm në realizimin e shtetësisë shqiptare dhe si një proces i papërfunduar në drejtim të konsolidimit të sovranitetit territorial, ekonomik dhe institucional.
Në përfundim, Qeveria e Përkohshme e Vlorës nuk krijoi një shtet të konsoliduar brenda katërmbëdhjetë muajve, por krijoi bazat politike dhe institucionale mbi të cilat do të ndërtohej shteti shqiptar. Trashëgimia e saj qëndron në faktin se ajo e shndërroi pavarësinë nga një akt historik në një projekt konkret shtetëror.
_______________
BIBLIOGRAFIA DHE BURIMET SHKENCORE
I. Studime shkencore dhe artikuj akademikë
1. Csaplár-Degovics, Krisztián (2019). “The Policy of the Provisional Government of Vlora between December 1912 and April 1913.” Journal of Balkan and Black Sea Studies, nr. 3, f. 97–128.
2. Guy, Nicola C. (2005). “Fixing the Frontiers? Ethnography, Power Politics and the Delimitation of Albania, 1912 to 1914.” Studies in Ethnicity and Nationalism, vol. 5, nr. 1, f. 27–49.
3. Dushku, Ledia (2017). “Qeveria e Përkohshme e Vlorës, Banka Kombëtare Shqiptare dhe Fuqitë e Mëdha (1912–1914).” Në: Paraja dhe bankingu në Shqipëri, nga antikiteti në ditët tona. Tiranë: Banka e Shqipërisë.
4. Onuzi, Sali (2022). “Krijimi i ushtrisë kombëtare shqiptare nga Qeveria e Përkohshme e Vlorës (1912–1914).” Revista Ushtarake, shtator 2022.
5. Demaj, Frashër (2012). “The Attitude of the Great Powers towards the Albanian Question at the Ambassadors’ Conference in London 1912–1913.” Istoricheski pregled, nr. 5–6, f. 26–37.
6. Çeku, Ethem dhe Baraliu, Sedat (2026). “The Albanians, the First Balkan War, and the Decisions of the London Conference of 1912–1913.” European History Quarterly, vol. 56, nr. 1, f. 46–66.
II. Monografi dhe vepra historike
7. Gurakuqi, Romeo (2012). Shqipëria 1911–1914. Tiranë: UET Press.
8. Elsie, Robert (2013). A Biographical Dictionary of Albanian History. London–New York: I.B. Tauris.
9. Kemal, Ismail (1920). The Memoirs of Ismail Kemal Bey. New York: Sommerville Story.
10. Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Historisë (2007). Historia e Popullit Shqiptar, vëllimi
III: Periudha e Pavarësisë (28 nëntor 1912–7 prill 1939). Tiranë: Toena.
III. Burime arkivore dhe dokumentare
11. Arkivi Qendror Shtetëror i Republikës së Shqipërisë (AQSH). Dokumentacioni i periudhës së Pavarësisë dhe i Qeverisë së Përkohshme të Vlorës, vitet 1912–1914. Tiranë.
12. Österreichisches Haus-, Hof- und Staatsarchiv (HHStA). Politisches Archiv, dokumentacioni diplomatik për Shqipërinë, vitet 1912–1914. Vjenë.
13. British Documents on the Origins of the War, 1898–1914. Dokumentacioni diplomatik britanik mbi çështjen shqiptare dhe zhvillimet ballkanike, vitet 1912–1914.
14. Papers Relating to the Foreign Relations of the United States (FRUS). Dokumentacioni diplomatik amerikan mbi zhvillimet politike në Shqipëri dhe Ballkan, vitet 1912–1914.
15. Actes de la Conférence des Ambassadeurs réunie à Londres, décembre 1912 – juillet 1913. Procesverbalet dhe vendimet diplomatike të Konferencës së Ambasadorëve për statusin dhe kufijtë e Shqipërisë. Londër, 1912–1913.
