Histori

BILLUSHA – KUSHTRIMI: HISTORIA, QËNDRESA DHE KONTRIBUTI I BANORËVE NËPËR SHEKUJ, DERI NË LUFTËN E UÇK-së

ngaEditori

5 Nëntor, 2026

14 minuta për të lexuar

No comments

BILLUSHA – KUSHTRIM: HISTORIA, QËNDRESA DHE KONTRIBUTI I BANORËVE NËPËR SHEKUJ, DERI NË LUFTËN E UÇK-së

HYRJE

Historia e një vendi nuk përbëhet vetëm nga ngjarjet e mëdha dhe datat që shënohen në kronikat historike, por edhe nga jeta, përpjekjet, vuajtjet dhe qëndresa e njerëzve që e kanë banuar atë ndër breza. Në këtë kuptim, historia e Billushës dhe e trevës së Vrrinit përbën një pjesë të rëndësishme të kujtesës historike, kulturore dhe kombëtare të kësaj ane.

Ky studim, me titull “ BILLUSHA – KUSHTRIM: HISTORIA, QËNDRESA DHE KONTRIBUTI I BANORËVE NËPËR SHEKUJ, DERI NË LUFTËN E UÇK-së“, synon të paraqesë një pasqyrë të zhvillimeve historike të kësaj treve, duke u mbështetur në të dhënat e dokumentuara, burimet historike, regjistrat e periudhave të ndryshme, si dhe në dëshmitë dhe kujtimet e banorëve. Trajtimi fillon nga përmendjet mesjetare të vendbanimit dhe vazhdon me periudhën e sundimit osman, zhvillimet e shekujve XIX dhe XX, përpjekjet për liri e çlirim kombëtar dhe ngjarjet e Luftës së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.

Vëmendje e veçantë u kushtohet qëndresës së banorëve përballë pushtimeve dhe dhunës, ruajtjes së identitetit kombëtar, përpjekjeve për arsim, liri dhe dinjitet, si dhe sakrificave të bëra në periudha të ndryshme historike. Në këtë rrugëtim përfshihen edhe ngjarjet e vitit 1912, periudha ndërmjet dy luftërave botërore, demonstratat dhe represioni i vitit 1981, zhvillimet e viteve 1990 dhe organizimi i rezistencës së armatosur gjatë viteve 1998–1999.

Qëllimi i këtij punimi nuk është vetëm të rikujtojë të kaluarën, por edhe të dokumentojë dhe të ruajë kujtesën historike të Billushës – Kushtimit për brezat e ardhshëm. Historia e një vendbanimi merr kuptim të plotë kur përmes saj njihen njerëzit, familjet dhe brezat që, me përpjekjet dhe sakrificat e tyre, kanë lënë gjurmë në rrugën e zhvillimit dhe të lirisë.

Duke i bashkuar të dhënat historike me kujtesën e banorëve, ky studim synon të jetë një kontribut në njohjen e historisë lokale dhe në ruajtjen e trashëgimisë së saj. Sepse njohja e së kaluarës është një përgjegjësi ndaj së tashmes dhe një detyrim ndaj brezave që vijnë.

Historia e Billushës sipas të dhënave historike, nga mesjeta deri te lufta e UÇK-së

HISTORIA E VENDLINDJES ËSHTË HISTORIA JONË!

Çdo vendbanim ka historinë e vet. Disa njihen për qytetet e mëdha, disa për monumentet, disa për ngjarjet historike, ndërsa disa për njerëzit dhe sakrificat që kanë lënë gjurmë në historinë e një populli.

Billusha, e njohur sot me emrin Kushtrim, është një nga vendbanimet e trevës së Vërrinit, pranë qytetit të Prizrenit. Historia e saj nuk fillon me brezat që jetojnë sot, por shtrihet shumë shekuj më parë. Ajo është një histori e lidhur me vendbanimin, familjet, traditat, përpjekjet për mbijetesë, qëndresën kombëtare dhe luftën për liri.

Kur flasim për historinë e Billushës, nuk flasim vetëm për një fshat, por për një pjesë të historisë së Prizrenit dhe të Kosovës; flasim për njerëzit që kanë jetuar në këtë vend, për ata që kanë vuajtur, për ata që janë burgosur, për ata që kanë luftuar dhe për ata që kanë dhënë jetën.

Qëllimi i këtij shkrimi është që brezat e rinj ta njohin të kaluarën e vendlindjes së tyre, ta kuptojnë rëndësinë e saj dhe ta ruajnë këtë histori për brezat që do të vijnë.

1. BILLUSHA NË MESJETË – GJURMËT E PARA TË SHKRUARA

Historia e dokumentuar e Billushës na çon në mesjetë, më shumë se shtatë shekuj prapa.

Në dokumentet e kohës së mbretit Stefan Milutin, të viteve 1308–1309, përmendet vendbanimi Bilushë dhe Manastiri i Shën Dhimitrit, së bashku me fshatin, lagjet dhe të drejtat që lidheshin me të.

Kjo përmendje ka rëndësi të veçantë, sepse dëshmon se Bilusha ishte vendbanim i njohur në dokumentacionin mesjetar. Studiuesi Skënder Gashi, duke analizuar një dokument të hartuar ndërmjet viteve 1309–1313, e përmend Manastirin e Shën Dhimitrit në Bilushë. Ai shpreh edhe një paqartësi lidhur me dokumentin: nëse bëhet fjalë për dy manastire të Shën Dhimitrit, një në Prizren dhe një në Bilushë, apo për një përsëritje në tekst.

Në këtë periudhë përmenden edhe dokumente që lidhen me vitin 1348, kohën e sundimit të Stefan Dushanit. Megjithatë, duhet pasur kujdes në interpretimin e tyre, sepse njëra nga kartat e njohura të kësaj periudhe vlerësohet nga studiuesit se mund të jetë kopje e mëvonshme dhe jo dokument origjinal i vitit 1348.

Këto dokumente dëshmojnë ekzistencën e vendbanimit dhe të pronave kishtare në atë kohë. Ato nuk mjaftojnë, vetvetiu, për të përcaktuar përbërjen etnike të popullsisë. Për këtë nevojiten edhe burime të tjera historike.

Një rëndësi të veçantë kanë edhe gjurmët arkeologjike të trevës së Vërrinit, përfshirë lokalitetet pranë Gurit të Kallogjerit. Aty nevojiten hulumtime më të hollësishme për të përcaktuar moshën e gjurmëve, natyrën e objekteve dhe lidhjen e mundshme të tyre me vendbanimet e vjetra.

Edhe prejardhja e emrit Billushë është trajtuar nga studiuesit. Dr. Rexhep Doçi ka propozuar mundësinë që emri të lidhet me një antroponim mesjetar, Bil. Kjo mbetet një hipotezë gjuhësore që duhet trajtuar me kujdes.

Pra, dokumentet mesjetare na japin një përfundim të rëndësishëm: emri Bilushë ka histori të dokumentuar që nga fillimi i shekullit XIV.

2. BILLUSHA GJATË PERIUDHËS OSMANE

Një burim tjetër me rëndësi për historinë e Billushës janë regjistrat kadastralë osmanë. Këta regjistra shërbenin për administrimin e tokave dhe të popullsisë, prandaj sot përbëjnë burime të vlefshme për njohjen e numrit të shtëpive dhe të gjendjes ekonomike të vendbanimeve.

Sipas të dhënave të botuara nga studiuesi dr. Jusuf Osmani, duke u mbështetur në regjistrin osman të vitit 1530, Billusha kishte 32 shtëpi, 13 beqarë dhe një të ve.

Në regjistrimet e mëvonshme, sipas studimit të Selami Pulahës, në vitin 1571 Billusha kishte 39 shtëpi dhe 6 beqarë, ndërsa në vitin 1591 kishte 42 shtëpi dhe 4 beqarë.

Këto shifra dëshmojnë se Billusha ishte një vendbanim me jetë të organizuar dhe me popullsi të qëndrueshme gjatë shekullit XVI.

Regjistrat japin edhe të dhëna për organizimin ekonomik të kohës, tokat bujqësore dhe detyrimet ndaj administratës osmane.

Në këtë periudhë, Billusha kishte edhe lagjet e saj tradicionale, të cilat ruhen në kujtesën e banorëve dhe në studimet për trevën e Vërrinit.

Ndër lagjet e përmendura janë:

Mahalla e Gurit;

Mahalla e Gropës;

Mahalla e Juvkave;

Mahalla e Borajve;

Mahalla e Shakiqit, e njohur edhe si Mahalla e Shkollës.

Në këto lagje përmenden familje si Berisha, Gashi, Bytyçi, Kryeziu, Shala, Dervishaj, Krasniqi, Maliqaj dhe degë të ndryshme familjare.

Këto të dhëna janë një bazë e rëndësishme për të kuptuar organizimin e vjetër të vendbanimit. Prejardhja e secilës familje dhe koha e vendosjes së saj në lagjet përkatëse kërkojnë hulumtime të mëtejshme në dokumentet pronësore dhe arkivore.

3. BILLUSHA DHE LIDHJA SHQIPTARE E PRIZRENIT

Viti 1878 shënon një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë kombëtare shqiptare: themelimin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.

Në një kohë kur trojet shqiptare rrezikoheshin nga copëtimi dhe pushtimet e shteteve fqinje, përfaqësues nga vise të ndryshme shqiptare u mblodhën në Prizren për të organizuar mbrojtjen e të drejtave kombëtare dhe të tokave shqiptare.

Prizreni u bë qendër e një organizimi të rëndësishëm politik dhe kombëtar, ndërsa ngjarjet e Lidhjes ndikuan edhe në vendbanimet përreth qytetit.

Në kujtesën historike lokale të Billushës përmendet lidhja e vendbanimit me këtë periudhë. Përmendet edhe Shaban Bajraktari nga Billusha, si dhe rrëfimet se disa veprimtarë të Lidhjes kishin gjetur mikpritje dhe strehim në këtë vendbanim.

Këto rrëfime kanë rëndësi për historinë lokale, por emrat e pjesëmarrësve, datat dhe hollësitë duhet të verifikohen përmes dokumenteve historike.

Një hulumtim i veçantë duhet të bëhet në Arkivin Qendror të Shtetit në Tiranë, ku kërkimi i dokumenteve për Shaban Bajraktarin dhe lidhjet e Billushës me Lidhjen Shqiptare të Prizrenit mund të ndihmojë në plotësimin e njohurive për këtë periudhë.

Historia e Billushës nuk mund të shkëputet nga historia e Prizrenit dhe nga përpjekjet e shqiptarëve për mbrojtjen e identitetit dhe të drejtave të tyre kombëtare.

4. VITI 1912 – PUSHTIMI, MASAKRAT DHE DJEGIA E BILLUSHËS

Fillimi i shekullit XX solli ngjarje të rënda për shqiptarët e Kosovës.

Në vitin 1912, gjatë Luftërave Ballkanike, ushtria serbe pushtoi territore të mëdha shqiptare. Depërtimi i saj u shoqërua me vrasje të popullsisë civile, djegie të vendbanimeve dhe dëbime të banorëve.

Edhe Billusha u përball me këtë tragjedi.

Në librin „Rruga e Lirisë“, të autorit Gëzim Ajgeraj, në intervistën me Zafir Berishën, përcillen kujtimet e banorëve të vjetër për ngjarjet e vjeshtës së vitit 1912. Sipas kësaj dëshmie, në Billushë u masakruan 63 banorë dhe u dogjën rreth 120 shtëpi. Kjo dëshmi përcjell kujtimet e trashëguara nga të moshuarit e fshatit. Numri i viktimave dhe i shtëpive të djegura duhet të krahasohet edhe me dokumente të tjera historike dhe arkivore.

Përtej numrave, kjo ngjarje na tregon vuajtjet e një popullsie civile që u përball me dhunën dhe shkatërrimin e vendbanimit të saj. Për brezat e sotëm, kjo periudhë duhet të shërbejë si kujtesë për rëndësinë e paqes, të lirisë dhe të mbrojtjes së jetës njerëzore.

5. VITI 1916 DHE PERIUDHA NDËRMJET DY LUFTËRAVE BOTËRORE

Sipas rrëfimeve dhe burimeve lokale, Billusha u përball me djegie dhe shkatërrime edhe në vitin 1916, gjatë Luftës së Parë Botërore.

Për këtë ngjarje duhet të kërkohen dokumente ushtarake dhe arkivore, si dhe dëshmi të familjeve që kanë ruajtur kujtimet për atë periudhë.

Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, Kosova mbeti nën sundimin e Mbretërisë Serbo-Kroato-Sllovene, e cila më vonë u quajt Mbretëria Jugosllave.

Kjo periudhë u karakterizua nga ndryshime politike, ekonomike dhe shoqërore. Popullsia shqiptare u përball me politika diskriminuese, presione dhe shpërngulje.

Në historinë lokale të Vërrinit përmendet edhe Destan Berisha, i njohur si Destan Billusha, i cili ishte i angazhuar në zhvillimet politike të kohës dhe lidhet me organizimin e forcave kombëtare në këtë trevë.

Roli dhe veprimtaria e tij duhet të paraqiten duke u mbështetur në dokumente dhe studime historike, pa i shkëputur ngjarjet nga rrethanat e ndërlikuara të asaj kohe.

6. VITI 1981 – QËNDRESA DHE BURGOSJET POLITIKE NË BILLUSHË

Demonstratat e vitit 1981 shënuan një kthesë të rëndësishme në historinë politike të Kosovës.

Kërkesa për Republikën e Kosovës u bë shprehje e një lëvizjeje të gjerë studentore dhe qytetare. Shumë shqiptarë u përballën me ndjekje policore, burgosje, dënime dhe përjashtime nga shkollat.

Edhe Billusha ishte pjesë e kësaj qëndrese.

Sipas dëshmisë së botuar në librin „Rruga e Lirisë“ dhe në materialet e Pashtriku.org, në vitin 1981 Zafir Berisha dhe shokët e tij kishin shkruar parullën „Kosova Republikë“.

Më 15 tetor 1981, fshati Billushë u rrethua nga forca të mëdha policore. Në këtë aksion u arrestuan dy vëllezërit, Shani dhe Sheradin Berisha, mësuesi Ilaz Shala dhe kushërinjtë Shefidin dhe Faredin Mazllamaj.

Policia kontrolloi shtëpitë, përfshirë edhe shtëpinë e familjes Berisha, nga ku u morën libra dhe materiale të ndryshme.

Sipas të njëjtit rrëfim, Shaniu dhe Sheradini u dënuan me nga tri vjet burgim të rëndë. Dënimet i vuajtën në burgje të ndryshme (Prizren, Gospiq, Stara Gradishkë dhe Goli Otok), ndërsa Zafir Berisha u përjashtua nga shkollimi i detyrueshëm, në kohën kur ishte nxënës i klasës së shtatë.

Në historinë e përndjekjeve politike të Billushës përmenden edhe emrat e Mujadin Berishës, Gafur Krasniqit dhe Islam Gashit, të dënuar politikisht, si dhe përndjekja e shumë të rinjve të tjerë.

Kjo periudhë nuk duhet të kuptohet vetëm si histori e disa arrestimeve. Ajo tregon se kërkesa për të drejta kombëtare kishte pasoja të rënda për të rinjtë, mësuesit dhe familjet shqiptare.

Për shumë familje, burgu, kontrolli policor dhe përjashtimi nga shkolla u bënë pjesë e jetës së përditshme. Në këtë kontekst, duhet të veçohen edhe arrestimet dhe torturimi i rreth 30 personave në vitin 1995, nën akuzën për armëmbajtje.

Megjithatë, kërkesa për liri dhe për Republikën e Kosovës vazhdoi të jetonte në mesin e brezave.

7. LUFTA E UÇK-së NË BILLUSHË – VITI 1998

Vitet 1998–1999 shënojnë periudhën më vendimtare të historisë së re të Kosovës.

Pas shumë vitesh përndjekjeje dhe rezistence politike, në Kosovë u zhvillua lufta e armatosur e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës kundër forcave policore dhe ushtarake serbe.

Edhe Billusha dhe e gjithë treva e Vërrinit u përfshinë në këtë luftë.

Banorët e Billushës u angazhuan në organizimin e strukturave të UÇK-së, në mbështetjen logjistike, në sigurimin e ushqimit, në strehimin e luftëtarëve dhe në veprimet luftarake.

7.1. 10 qershor 1998 – Riorganizimi i celulës „Petriti“ të UÇK-së

Një nga datat më të rëndësishme në historinë e Billushës është 10 qershori i vitit 1998.

Atë ditë, në shtëpinë e Zafir Berishës në Billushë, u mbajt një takim i rëndësishëm për organizimin dhe konsolidimin e strukturave të para lokale të UÇK-së në komunën e Prizrenit.

Në këtë takim morën pjesë: Zafir Berisha; Xheva Berisha; Selim Krasniqi; Hajrim Qenga; Seladin Berisha; Xhemshit Krasniqi; Ismajl Kryeziu; Mursel Osmani; Elbasan Shoshaj; Naser Berisha.

Në këtë takim u diskutua për organizimin e strukturave lokale të UÇK-së dhe ndarjen e përgjegjësive për vazhdimin e veprimtarisë së saj.

Ky takim është përmendur edhe në rrëfimin e Zafir Berishës, të botuar në Pashtriku.org, ku përshkruhet ndarja e përgjegjësive organizative të Shtabit lokal të UÇK-së.

Kjo shtëpi në Billushë mbetet një vend i rëndësishëm i kujtesës historike për organizimin e luftës në Vërri.

7.2. 7 korrik 1998 – Beteja e parë e rëndësishme në Billushë

Më 7 korrik 1998 u zhvillua një përballje e armatosur ndërmjet luftëtarëve të UÇK-së dhe forcave serbe në vendin e njohur si Laku i Billushës.

Sipas dëshmisë së Zafir Berishës, gjatë këtij aksioni ai ishte së bashku me Lumni Berishën – Hanci dhe Besmir Shalën, kur ranë në pritë të forcave serbe, të udhëhequra nga komandanti i policisë serbe në Prizren.

Pas disa orësh luftimesh, forcat serbe u detyruan të tërhiqeshin.

Kjo përballje pati rëndësi të veçantë për organizimin dhe mobilizimin e mëtejshëm të të rinjve në radhët e UÇK-së në komunën e Prizrenit.

Ajo shënoi një nga momentet e para të rëndësishme të përballjes së armatosur në këtë pjesë të Vërrinit dhe të Prizrenit.

7.3. 16 korrik 1998 – Betejat në Tusuz, Hoçë të Qytetit dhe Lakun e Billushës

Më 16 korrik 1998 u zhvilluan luftime në disa pozicione të rëndësishme të trevës së Prizrenit. Përballjet u zhvilluan në Tusuz, Hoçë të Qytetit dhe në Lakun e Billushës.

Në këto luftime morën pjesë edhe luftëtarë nga Billusha, së bashku me pjesëtarë të Policisë Ushtarake dhe luftëtarë nga vendbanimet e tjera të Vërrinit.

Sipas dëshmive të botuara, në vendin e quajtur Kullat e Hoqës, luftëtarët e UÇK-së arritën të pozicionoheshin prapa forcave serbe dhe t’i sulmonin ato në befasi, duke i detyruar të tërhiqeshin drejt Prizrenit.

Kjo betejë pati rëndësi për përhapjen e rezistencës së armatosur dhe mobilizimin e mëtejshëm të luftëtarëve.

7.4. Idriz Krasniqi – viktimë e pafajshme e luftës

Lufta nuk i goditi vetëm luftëtarët, por edhe popullsinë civile. Në Billushë u vra Idriz Ramadan Krasniqi, një fëmijë vetëm 13-vjeçar. Vrasja e tij është një nga kujtimet më të dhimbshme të luftës në këtë vendbanim.

Asnjë fëmijë nuk duhet të bëhet viktimë e luftës. Emri i Idrizit duhet të ruhet në kujtesën e brezave si kujtim i një jete të pafajshme, të ndërprerë nga dhuna.

Në historinë e viktimave civile të Billushës duhet të përfshihet edhe Amet Dervishaj, i cili, sipas të dhënave dhe kujtimeve lokale, u vra më 7 prill të vitit 1999.

7.5. 1–4 shtator 1998: Luftimet në trevën e Vërrinit

Në fillim të shtatorit 1998, forcat serbe ndërmorën një ofensivë të madhe ushtarake në trevën e Vërrinit.

Luftimet e zhvilluara më 1, 2, 3 dhe 4 shtator shënuan një periudhë të rëndë për luftëtarët dhe popullsinë civile.

Në këtë ofensivë, njësitet e UÇK-së u përballën me forca të shumta ushtarake dhe policore serbe.

Luftëtarët nga Billusha ishin pjesë e qëndresës së kësaj treve, ndërsa banorët përjetuan rrezikun e vazhdueshëm nga bombardimet, sulmet dhe operacionet e forcave serbe.

Këto luftime duhet të paraqiten si pjesë e historisë së përbashkët të Vërrinit, duke evidentuar veçmas pjesëmarrjen e luftëtarëve nga Billusha dhe humbjet e pësuara.

8. VITI 1999 – LUFTA VAZHDON DERI NË ÇLIRIM

Viti 1999 ishte periudha e përshkallëzimit të luftës në Kosovë.

Pas fillimit të bombardimeve të NATO-s, më 24 mars 1999, forcat serbe intensifikuan operacionet ushtarake dhe dhunën ndaj popullsisë civile.

Edhe në trevën e Vërrinit vazhduan luftimet, ndërsa njësitet e UÇK-së organizuan veprime guerile kundër forcave serbe.

Në këtë periudhë, luftëtarët nga Billusha vazhduan të ishin aktivë në mbrojtjen e vendbanimeve dhe në operacionet kundër forcave pushtuese.

8.1. 7 prill 1999 – Beteja te shkolla e Billushës

Një nga ngjarjet më të rëndësishme të luftës në Billushë është beteja e 7 prillit 1999. Në mëngjesin e kësaj dite, një kolonë me automjete ushtarake serbe iu afrua fshatit.

Njësitet e UÇK-së u pozicionuan në afërsi të shkollës së Billushës, në hyrje të vendbanimit, dhe u përballën me forcat serbe.

Sipas dëshmisë së Samidin Xhezairit – Hoxha, luftimet zgjatën nga ora 07:30 deri rreth orës 10:00.

Në këtë betejë u goditën një kombi-bus dhe një xhip ushtarak serb. Dëshmia e tij përshkruan edhe përdorimin e armatimit kundër forcave që ishin futur në objektin e shkollës.

Edhe dëshmia e Ylber Dërvarit – Ylli, e botuar në Pashtriku.org, përshkruan pozicionimin e luftëtarëve në afërsi të shkollës dhe shkatërrimin e dy automjeteve ushtarake serbe.

Kjo betejë është e rëndësishme për historinë e luftës në Billushë, sepse dëshmon se luftimet vazhduan edhe gjatë pranverës së vitit 1999, kur forcat serbe po përballeshin me UÇK-në dhe bombardimet e NATO-s.

Ajo duhet të dokumentohet me dëshmitë e pjesëmarrësve, fotografitë e kohës dhe materiale të tjera historike.

8.2. Mbështetja e banorëve të Billushës për luftën

Lufta nuk zhvillohej vetëm në vijën e frontit.

Ajo kërkonte ushqim, strehim, furnizime, informacione dhe mbështetje të vazhdueshme nga popullsia.

Në intervistën e Samidin Xhezairit – Hoxha, të botuar në Pashtriku.org, përmendet Feridin Berisha nga Billusha si një nga banorët e parë që u angazhua për t’i ndihmuar luftëtarët me ushqime dhe furnizime, së bashku me Haxhiun, Setkiun Berisha dhe të tjerë.

Në të njëjtën dëshmi përmendet edhe Elbasan Shoshaj, i cili ishte angazhuar për sigurimin e miellit, telave me gjemba dhe materialeve të tjera të nevojshme për ushtrinë.

Ndihmat ruheshin në shtëpitë e banorëve dhe shpërndaheshin sipas nevojave të luftëtarëve.

Këto dëshmi tregojnë se kontributi i një vendbanimi në luftë nuk matet vetëm me numrin e luftëtarëve, por edhe me sakrificën e familjeve dhe të njerëzve që ndihmuan në mënyra të ndryshme.

8.3. Luftëtarët nga Billusha në betejat e tjera

Luftëtarët nga Billusha nuk u angazhuan vetëm në mbrojtjen e vendbanimit të tyre. Ata morën pjesë edhe në beteja dhe aksione të ndryshme në trevën e Vërrinit dhe në rajonin e Prizrenit.

Gjatë viteve 1998–1999, lufta u zhvillua në Tusuz, Lez, Jeshkovë, Hoçë të Qytetit, Arbëri, Poslisht, Malësinë e Vërrinit dhe në vende të tjera.

Në këto përballje u krijuan lidhje dhe bashkëpunim ndërmjet luftëtarëve të vendbanimeve të ndryshme, të cilët kishin një qëllim të përbashkët: çlirimin e Kosovës.

Kontributi i Billushës duhet të paraqitet në këtë kontekst më të gjerë, duke mos e shkëputur historinë e saj nga lufta e përbashkët e Vërrinit dhe e Prizrenit.

9. 12 QERSHOR 1999 – ÇLIRIMI I PRIZRENIT

Pas muajsh të tërë luftimesh, sakrificash dhe përballjesh, lufta në Kosovë po i afrohej fundit.

Në fillim të qershorit 1999, njësitet e UÇK-së në rajonin e Prizrenit intensifikuan bashkërendimin e veprimeve për përfundimin e luftës dhe çlirimin e qytetit.

Luftëtarët nga Billusha dhe vendbanimet e tjera të Vërrinit vazhduan angazhimin deri në ditët e fundit të luftës.

Sipas rrëfimeve të botuara për këtë periudhë, njësitet e UÇK-së vepronin në grupe të ndryshme guerile, ndërsa bashkëpunonin me njëra-tjetrën për të goditur pozicionet e forcave serbe.

Më 12 qershor 1999, Prizreni hyri në një periudhë të re historike. Forcat serbe po tërhiqeshin, ndërsa qyteti po çlirohej.

Luftëtarët e UÇK-së nga Billusha, së bashku me bashkëluftëtarët e tyre, ishin pjesë e rrugëtimit drejt çlirimit të Prizrenit.

Kjo datë shënon fundin e luftës dhe fillimin e një kapitulli të ri për qytetin dhe për gjithë Kosovën.

Pas shumë dekadash përndjekjeje, burgosjesh, dhune dhe sakrificash, populli i Kosovës po fitonte mundësinë të jetonte në liri.

10. PËRFUNDIM – HISTORIA QË DUHET TË RUHET

Kur e shikojmë historinë e Billushës nga mesjeta deri më 12 qershor 1999, kuptojmë se kemi të bëjmë me një rrugëtim të gjatë historik.

Nga përmendja e Bilushës në dokumentet mesjetare të viteve 1308–1309, te regjistrat osmanë të shekullit XVI; nga ngjarjet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit te tragjeditë e vitit 1912; nga përndjekjet politike të vitit 1981 deri te organizimi i UÇK-së dhe betejat e viteve 1998–1999 – kjo histori përmban shumë ngjarje që duhet të njihen dhe të ruhen.

Në këtë rrugëtim kanë qenë familjet e vjetra të Billushës, njerëzit e zakonshëm, mësuesit, veprimtarët, të burgosurit politikë, luftëtarët dhe familjet që kanë mbështetur përpjekjet për liri.

Historia e një vendbanimi nuk duhet të shkruhet vetëm për të kujtuar të kaluarën, por edhe për t’u dhënë brezave të rinj mundësinë të kuptojnë se liria, arsimi, dinjiteti dhe paqja janë vlera që duhen mbrojtur.

Prandaj, historia e Billushës – Kushtrim nuk është vetëm kujtim i së kaluarës; ajo është pjesë e kujtesës sonë kombëtare dhe përgjegjësi për të ardhmen.

Sepse një vend që e njeh historinë e vet, nuk i harron njerëzit që e ndërtuan dhe nuk i humb rrënjët e tij.