KONGRESI I MANASTIRIT I VITIT 1908: UNIFIKIMI I ALFABETIT SHQIPTAR DHE ROLI I TIJ NË FORMËSIMIN E IDENTITETIT KOMBËTAR
Nga pluralizmi i sistemeve të shkrimit drejt një alfabeti të përbashkët: dimensioni gjuhësor, kulturor dhe politik i një prej ngjarjeve themelore të Rilindjes Kombëtare Shqiptare
SHTOJCЁ – KONGRESI I DYTË I MANASTIRIT (2–3 PRILL 1910)
Nga Sheradin Berisha,
1. Konteksti historik: çështja e alfabetit në lëvizjen kombëtare shqiptare
Kongresi i Manastirit nuk ishte një ngjarje e shkëputur nga zhvillimet e Rilindjes Kombëtare, por rezultat i një procesi disa dhjetëvjeçar për afirmimin e gjuhës shqipe dhe krijimin e një identiteti kombëtar të përbashkët. Në gjysmën e dytë të shekullit XIX, çështja e alfabetit ishte shndërruar në një nga problemet themelore të lëvizjes kombëtare, pasi mungesa e një sistemi të njësuar shkrimi pengonte zhvillimin e arsimit, botimin e librave dhe komunikimin kulturor ndërmjet shqiptarëve.
Në dallim nga shumë popuj të tjerë të Ballkanit, shqiptarët nuk kishin një traditë të vetme të standardizuar të shkrimit. Gjuha shqipe përdorej në komunitete myslimane, ortodokse dhe katolike, por traditat arsimore dhe kulturore të këtyre komuniteteve kishin favorizuar sisteme të ndryshme grafike.
Në veri, veçanërisht në mjediset katolike, përdorej alfabeti latin, i cili ishte përhapur përmes veprimtarisë së klerit dhe të botimeve shkollore. Në disa mjedise ortodokse të jugut përdoreshin shkronja greke, ndërsa në komunitete myslimane ishte përdorur edhe alfabeti arab. Krahas tyre ekzistonin disa alfabete të krijuara nga intelektualët shqiptarë, të cilët synonin t’i përshtatnin shkrimit të shqipes veçoritë fonetike të gjuhës.
Kjo shumëllojshmëri nuk ishte vetëm një problem teknik. Ajo pasqyronte historinë e ndërlikuar të shqiptarëve, lidhjet e tyre me institucione të ndryshme fetare dhe arsimore, si dhe mungesën e një qendre politike kombëtare që të mund të përcaktonte një normë të përbashkët shkrimi.
Historiani Stavro Skendi, në veprën e tij themelore The Albanian National Awakening, 1878–1912, e analizon çështjen e gjuhës dhe të arsimit si pjesë përbërëse të procesit të zgjimit kombëtar. Ai evidenton rolin e shoqërive kulturore, të shtypit shqiptar jashtë vendit dhe të intelektualëve të Rilindjes në krijimin e vetëdijes së përbashkët kombëtare.
1.1. Përpjekjet e para për një alfabet të përbashkët
Përpjekjet për krijimin e një alfabeti të përshtatshëm për shqipen kishin filluar shumë përpara vitit 1908.
Një ndër nismat e para ishte ajo e Naum Veqilharxhit, i cili në vitet 1844–1845 hartoi një alfabet të veçantë, të njohur si alfabeti i Veqilharxhit. Ai synonte të krijonte një sistem shkrimi që të mos varej nga alfabetet e përdorura nga komunitetet fqinje dhe të mund të shërbente si mjet i përbashkët për shqiptarët.
Një hap tjetër i rëndësishëm u ndërmor nga intelektualët e Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip, e krijuar në Stamboll më 1879. Në këtë rreth bënin pjesë figura të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare, si Sami Frashëri, Jani Vreto, Pashko Vasa dhe Koto Hoxhi.
Shoqëria përgatiti dhe përhapi alfabetin e njohur si alfabeti i Stambollit, i cili përfaqësonte një përpjekje serioze për të krijuar një sistem të përbashkët shkrimi.
Ky alfabet kombinonte shkronja latine me shenja të tjera grafike, përfshirë shkronja të përshtatura ose të krijuara posaçërisht për tingujt e shqipes. Ai u përdor në botime dhe veprimtari arsimore të Rilindjes, duke kontribuar në përhapjen e gjuhës së shkruar.
Megjithatë, alfabeti i Stambollit nuk arriti të eliminojë përdorimin e sistemeve të tjera. Në disa zona vazhdonin të përdoreshin alfabetet tradicionale, ndërsa intelektualë të tjerë propozonin zgjidhje të ndryshme.
Ndër këto nisma përmenden alfabeti i shoqërisë Bashkimi, i lidhur veçanërisht me veprimtarinë kulturore të Shkodrës, dhe alfabeti Agimi, i përpunuar nga Ndre Mjeda.
Kështu, në prag të Kongresit të Manastirit, çështja nuk ishte më nëse shqipja duhej të kishte një alfabet të përbashkët, por cili sistem do të ishte më i përshtatshëm për të përfaqësuar gjuhën dhe për të shërbyer si bazë e arsimit kombëtar.
1.2. Revolucioni Xhonturk dhe rrethanat e vitit 1908
Një faktor i rëndësishëm që ndikoi në organizimin e Kongresit ishte Revolucioni Xhonturk i korrikut 1908.
Rivendosja e kushtetutës osmane dhe premtimet për liri më të mëdha politike e kulturore krijuan fillimisht një klimë më të favorshme për veprimtarinë e klubeve shqiptare, shoqërive arsimore dhe shtypit në gjuhën shqipe.
Në shumë qytete u krijuan ose u zgjeruan klubet shqiptare, të cilat synonin të organizonin veprimtarinë kulturore dhe të përhapnin arsimin kombëtar.
Megjithatë, kjo hapje politike ishte e kufizuar dhe kontradiktore. Përpjekjet shqiptare për të zgjeruar përdorimin e gjuhës shqipe dhe për të siguruar autonomi kulturore nuk përputheshin gjithmonë me synimet centralizuese të autoriteteve osmane.
Çështja e alfabetit u bë kështu pjesë e një debati më të gjerë për të drejtat kombëtare, arsimin dhe marrëdhëniet e shqiptarëve me shtetin osman.
Studiuesja Frances Trix, në artikullin Alphabet Conflict in the Balkans: Albanian and the Congress of Monastir (1997), argumenton se konfliktet rreth alfabetit nuk mund të shpjegohen thjesht me dallimet dialektore. Ato lidhen edhe me mjediset shoqërore, arsimore dhe profesionale në të cilat ishin formuar delegatët dhe me kuptimet kulturore e politike që secili sistem shkrimi mbartte.
Ky interpretim është veçanërisht i rëndësishëm, sepse e vendos Kongresin e Manastirit në një kontekst më të gjerë se ai i një mbledhjeje gjuhëtarësh: kemi të bëjmë me një proces negociimi ndërmjet traditave të ndryshme kulturore shqiptare.
2. Organizimi i Kongresit dhe përfaqësimi kombëtar
Kongresi i Manastirit u zhvillua nga 14 deri më 22 nëntor 1908 në qytetin e Manastirit, sot Bitola në Maqedoninë e Veriut. Nisma për organizimin e tij erdhi nga klubi shqiptar Bashkimi i Manastirit, i cili ishte kthyer në një nga qendrat më të rëndësishme të veprimtarisë kombëtare në atë periudhë.
Qyteti kishte një pozicion të rëndësishëm gjeografik dhe kulturor. Ai ishte një qendër administrative, tregtare dhe arsimore e Perandorisë Osmane, ku bashkëjetonin komunitete të ndryshme dhe ku vepronin rrjete të shumta kulturore e politike.
Zgjedhja e Manastirit si vend organizimi nuk ishte rastësore. Ajo pasqyronte përpjekjen për të krijuar një hapësirë të përbashkët diskutimi, jashtë kufizimeve të një krahine ose të një komuniteti të vetëm.
Sipas dokumentacionit historik dhe studimeve të botuara për kongresin, në të morën pjesë 32 delegatë me të drejtë vote, që përfaqësonin 26 qytete, klube dhe shoqëri shqiptare. Krahas tyre kishte edhe pjesëmarrës të tjerë pa të drejtë vote. Për këtë arsye, numri i përgjithshëm i të pranishmëve jepet në burime me shifra të ndryshme.
Përfaqësimi përfshinte qytete të Shqipërisë dhe qendra të diasporës shqiptare në Rumani, Egjipt, Itali, Greqi, Perandorinë Osmane dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës.
Kjo përbërje i jepte kongresit një karakter të gjerë kombëtar. Delegatët nuk përfaqësonin vetëm interesat e një qyteti ose të një grupi fetar, por përpiqeshin të shprehnin një vullnet të përbashkët për të ardhmen e gjuhës shqipe.
2.1. Personalitetet kryesore të Kongresit
Në Kongresin e Manastirit morën pjesë disa prej figurave më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare dhe të lëvizjes kulturore shqiptare.
Mid’hat Frashëri
Kryetar i Kongresit. Përfaqësues i brezit të ri të intelektualëve rilindës, publicist dhe veprimtar i çështjes kombëtare.
Gjergj Fishta
Kryetar i komisionit të alfabetit. Një nga përfaqësuesit më të rëndësishëm të kulturës dhe letërsisë shqiptare.
Ndre Mjeda
Poet, gjuhëtar dhe autor i alfabetit Agimi. Kontribuoi në diskutimet për zgjidhjen grafike të shqipes.
Luigj Gurakuqi
Intelektual, pedagog dhe veprimtar politik, i angazhuar në zhvillimin e arsimit kombëtar.
Parashqevi Qiriazi
E vetmja grua e njohur ndër pjesëmarrëset e kongresit. Mësuese dhe veprimtare e arsimit kombëtar, me rol të rëndësishëm në përhapjen e shkollimit të vajzave.
Ndër personalitetet e tjera përmenden Shahin Kolonja, Bajo Topulli, Sotir Peci, Grigor Cilka, Simon Shuteriqi, Mati Logoreci dhe figura të tjera të jetës politike e kulturore shqiptare.
Prania e përfaqësuesve me formime të ndryshme fetare dhe kulturore ishte një nga karakteristikat më domethënëse të kongresit. Ajo dëshmonte se çështja e gjuhës shqipe po shërbente si pikë bashkimi përtej ndarjeve tradicionale.
2.2. Roli i Parashqevi Qiriazit
Pjesëmarrja e Parashqevi Qiriazit ka një rëndësi të veçantë në historinë e arsimit dhe të emancipimit shoqëror shqiptar.
E diplomuar në Institutin e Grave në Stamboll, ajo ishte ndër gratë e para shqiptare me arsimim të lartë dhe një nga veprimtaret më të rëndësishme të shkollimit të vajzave.
Prania e saj në Kongresin e Manastirit dëshmonte se çështja kombëtare nuk kufizohej vetëm te veprimtaria politike e elitave mashkullore, por përfshinte gjithnjë e më shumë edhe gratë shqiptare, të cilat luanin rol në arsim, kulturë dhe përhapjen e gjuhës.
Më vonë, Parashqevi Qiriazi do të luante rol të rëndësishëm në Kongresin e Elbasanit të vitit 1909 dhe në zhvillimin e institucioneve arsimore shqiptare.
Kështu, Kongresi i Manastirit mund të konsiderohet edhe si një moment i rëndësishëm në historinë e pjesëmarrjes së grave në jetën publike shqiptare.
3. Beteja e alfabeteve: përplasja e traditave dhe e orientimeve kulturore
Çështja kryesore e Kongresit ishte përcaktimi i një alfabeti që të mund të përfaqësonte në mënyrë sa më të plotë sistemin fonetik të gjuhës shqipe dhe të përdorej nga të gjithë shqiptarët, pavarësisht prejardhjes krahinore dhe përkatësisë fetare.
Debati u përqendrua kryesisht te tri sisteme shkrimi:
Alfabeti i Stambollit
I hartuar nga rrethi i Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip më 1879, me kontributin e Sami Frashërit. Kishte fituar një traditë përdorimi në botimet e Rilindjes, por kombinimi i shkronjave latine me shenja të tjera e bënte më të vështirë përdorimin në disa shtypshkronja.
Alfabeti i Bashkimit
I lidhur me veprimtarinë e intelektualëve të Shkodrës, veçanërisht me traditën e Gjergj Fishtës. Mbështetej në shkronjat latine dhe në kombinime të tyre për të shënuar tingujt e veçantë të shqipes.
Alfabeti Agimi
I përpunuar nga Ndre Mjeda. Përfaqësonte një tjetër përpjekje për të krijuar një sistem të mbështetur në shkronjat latine, me zgjidhje të veçanta për tingujt e shqipes.
Këto sisteme nuk përfaqësonin thjesht alternativa teknike. Secili kishte pas vetes një traditë botimi, një rrjet shkollash, një grup intelektualësh dhe një hapësirë të caktuar shoqërore.
Për disa delegatë, alfabeti i Stambollit duhej ruajtur për shkak të përhapjes dhe përdorimit të tij në literaturën kombëtare. Për të tjerë, alfabeti tërësisht latin ofronte më shumë mundësi për botim, komunikim dhe përhapje të arsimit.
Në këtë debat ndërthureshin edhe konsiderata politike. Shkronjat latine shiheshin nga një pjesë e elitës shqiptare si mjet afrimi me kulturën evropiane, ndërsa kundërshtarët e tyre i konsideronin si një largim nga tradita e shkrimit arab dhe nga hapësira kulturore osmane.
Megjithatë, do të ishte e pasaktë që debati të interpretohej vetëm si një përplasje ndërmjet myslimanëve dhe të krishterëve. Qëndrimet nuk përputheshin mekanikisht me ndarjet fetare. Edhe intelektualë myslimanë mbështetën alfabetin latin, ndërsa vendimi përfundimtar u arrit përmes një kompromisi që synonte ruajtjen e unitetit kombëtar.
Frances Trix, në studimin e saj sociolinguistik, e vë theksin pikërisht te mjediset e ndryshme shoqërore dhe kulturore të delegatëve. Sipas saj, zgjedhja e alfabetit lidhej me përvojën e përdorimit të shkrimit në jetën e përditshme, në arsim, në administratë dhe në veprimtarinë botuese.
3.1. Komisioni i posaçëm i alfabetit
Për të shqyrtuar alternativat dhe për të propozuar një zgjidhje, kongresi ngriti një komision prej njëmbëdhjetë anëtarësh, me Gjergj Fishtën në krye.
Në përbërjen e tij përfshiheshin personalitete të njohura të lëvizjes kombëtare dhe të kulturës shqiptare, ndër të cilët Ndre Mjeda, Luigj Gurakuqi, Mid’hat Frashëri, Shahin Kolonja, Sotir Peci, Bajo Topulli dhe Gjergj Qiriazi.
Komisioni duhej të shqyrtonte veçoritë fonetike të gjuhës shqipe, të vlerësonte sistemet ekzistuese dhe të hartonte një propozim që mund të pranohej nga përfaqësuesit e krahinave dhe të komuniteteve të ndryshme.
Puna u zhvillua përmes diskutimeve intensive dhe mbledhjeve të veçanta. Sipas raportit të Gjergj Qiriazit drejtuar Shoqërisë Biblike Britanike dhe të Huaj, komisioni u përqendrua te përdorimi i alfabetit latin si bazë dhe te përshtatja e tij për tingujt e shqipes.
Ky raport është një burim dokumentar veçanërisht i rëndësishëm, sepse jep të dhëna mbi procedurat, diskutimet dhe kompromisin e arritur.
4. Vendimi i Kongresit: kompromisi që përcaktoi të ardhmen e shqipes
Më 22 nëntor 1908, në përfundim të punimeve, Kongresi i Manastirit arriti një marrëveshje që do të kishte pasoja afatgjata për zhvillimin e gjuhës dhe të identitetit kombëtar shqiptar.
Vendimi ishte rezultat i një kompromisi politik dhe gjuhësor. Në vend që të shpallte menjëherë të pavlefshme të gjitha sistemet ekzistuese dhe të impononte një zgjidhje të vetme, kongresi pranoi përdorimin e dy alfabeteve:
1. Alfabetin e Stambollit, të lidhur me traditën e Sami Frashërit.
2. Një alfabet tërësisht latin, të përpunuar nga komisioni dhe të lidhur me sistemin e Bashkimit.
Ky kompromis synonte të shmangte përçarjen e delegatëve dhe të ruante vazhdimësinë e botimeve dhe të veprimtarisë arsimore.
Sipas raportit të Gjergj Qiriazit, të dy alfabetet do të pranoheshin dhe do të përdoreshin në shkollat shqiptare. Kjo zgjidhje u konsiderua një mënyrë për të kapërcyer kundërshtitë dhe për t’i dhënë kohë shoqërisë shqiptare të përshtatej me sistemin e ri.
4.1. Pse u zgjodh kompromisi?
Vendimi për pranimin e dy alfabeteve dëshmon pjekurinë politike të delegatëve. Ata kuptuan se një vendim i njëanshëm mund të krijonte ndarje të reja në një moment kur lëvizja kombëtare kishte nevojë për bashkim.
Kompromisi kishte disa përparësi:
– Ruante vazhdimësinë e literaturës së botuar me alfabetin e Stambollit.
– Lehtësonte përdorimin e shkronjave latine në shtypshkronjat evropiane.
– Mundësonte një kalim gradual drejt një sistemi të përbashkët shkrimi.
– Shmangte përplasjen e drejtpërdrejtë ndërmjet grupeve të ndryshme kulturore.
– Krijonte bazën për unifikimin e ardhshëm të arsimit dhe të botimeve.
Në këtë kuptim, vendimi i Manastirit ishte më shumë sesa një marrëveshje ortografike. Ai përfaqësonte një zgjidhje politike që synonte të ruante unitetin e një kombi ende pa institucione shtetërore të përbashkëta.
4.2. Përhapja e alfabetit latin pas Kongresit
Pas vitit 1908, përdorimi i alfabetit latin u zgjerua gradualisht në botimet dhe në shkollat shqiptare.
Një rol të rëndësishëm në këtë proces luajtën shtypshkronjat, shoqëritë kulturore, mësuesit dhe intelektualët e Rilindjes.
Përhapja e tij u favorizua nga lehtësia teknike e shtypjes, mundësia e komunikimit me qendrat botuese evropiane dhe përdorimi gjithnjë e më i gjerë në tekstet shkollore.
Në prill 1910 u organizua Kongresi i Dytë i Manastirit, i cili trajtoi përsëri çështjen e alfabetit dhe të arsimit kombëtar. Zhvillimet e mëvonshme e forcuan gjithnjë e më shumë përdorimin e sistemit latin.
Duhet theksuar se alfabeti që përdorim sot nuk u bë menjëherë normë përfundimtare në vitin 1908. Procesi i njësimit dhe i konsolidimit të drejtshkrimit vazhdoi në vitet pasuese dhe mori forma të tjera institucionale gjatë shekullit XX.
Prandaj, Kongresi i Manastirit duhet parë si pika vendimtare e nisjes së procesit modern të njësimit të alfabetit, jo si përfundimi i të gjitha çështjeve të standardizimit të gjuhës.
5. Kongresi i Manastirit si akt i vetëdijes dhe i vetëpërcaktimit kombëtar
Rëndësia e Kongresit të Manastirit nuk mund të matet vetëm nëpërmjet rezultateve gjuhësore. Ai përfaqëson një moment të rëndësishëm të vetëorganizimit politik dhe kulturor të shqiptarëve në kushtet e mungesës së një shteti kombëtar.
Në fillim të shekullit XX, shqiptarët nuk kishin një parlament kombëtar, një ministri arsimi, një akademi të shkencave apo institucione të tjera që të përcaktonin zyrtarisht politikën gjuhësore.
Megjithatë, përmes klubeve kulturore, shoqërive arsimore, shtypit dhe rrjeteve të diasporës, intelektualët shqiptarë kishin krijuar një infrastrukturë të rëndësishme kombëtare.
Kongresi i Manastirit ishte shprehja më konkrete e kësaj infrastrukture.
5.1. Gjuha si faktor bashkimi përtej përkatësive fetare
Një nga karakteristikat më të rëndësishme të lëvizjes kombëtare shqiptare ishte përpjekja për të vendosur përkatësinë kombëtare mbi ndarjet fetare.
Në shoqërinë shqiptare bashkëjetonin myslimanë, ortodoksë dhe katolikë, të cilët kishin tradita të ndryshme arsimore dhe kulturore.
Për këtë arsye, zgjedhja e alfabetit latin nuk duhej të interpretohej si privilegjim i një komuniteti fetar ndaj një tjetri. Ajo duhej të shërbente si mjet i përbashkët për të gjithë shqiptarët.
Kongresi tregoi se gjuha mund të funksiononte si një faktor më i fuqishëm bashkimi sesa dallimet fetare dhe krahinore.
Ky proces ishte veçanërisht i rëndësishëm për krijimin e një identiteti kombëtar modern, ku përkatësia shqiptare mbështetej te gjuha, historia, kultura dhe vetëdija e përbashkët.
5.2. Gjuha dhe marrëdhëniet me Perandorinë Osmane
Çështja e alfabetit kishte edhe një dimension politik të drejtpërdrejtë.
Në kushtet e centralizimit osman pas Revolucionit Xhonturk, përdorimi i shqipes në arsim dhe në jetën publike u bë një nga kërkesat kryesore të lëvizjes kombëtare.
Debatet për alfabetin lidheshin me pyetjen më të gjerë se deri ku mund të shtrihej autonomia kulturore e shqiptarëve brenda Perandorisë Osmane.
Kundërshtimet ndaj alfabetit latin dhe përpjekjet për të favorizuar shkrimin arab dëshmojnë se çështja e shkrimit ishte e lidhur edhe me kontrollin politik dhe kulturor.
Megjithatë, zhvillimet nuk ishin të njëtrajtshme. Brenda shoqërisë shqiptare kishte qëndrime të ndryshme mbi marrëdhëniet me shtetin osman dhe mbi orientimin kulturor të kombit.
Stavro Skendi e vendos këtë debat në kontekstin e përplasjes ndërmjet lëvizjes shqiptare për afirmim kombëtar dhe politikave centralizuese osmane.
5.3. Roli i shtypit dhe i diasporës shqiptare
Një faktor vendimtar në përhapjen e alfabetit ishte veprimtaria e diasporës shqiptare.
Komunitetet shqiptare në Bukuresht, Sofje, Kajro, Boston, Stamboll dhe në qendrat arbëreshe të Italisë kishin krijuar një rrjet të rëndësishëm botues dhe kulturor.
Gazetat, revistat, librat dhe shoqëritë kulturore kishin ndihmuar në përhapjen e gjuhës shqipe dhe të ideve kombëtare.
Kongresi i Manastirit i dha këtij rrjeti një bazë më të qëndrueshme komunikimi. Një alfabet i përbashkët mundësonte që tekstet të lexoheshin dhe të kuptoheshin në komunitete të ndryshme, duke lehtësuar qarkullimin e ideve dhe të literaturës.
Ky zhvillim pati rëndësi të veçantë për shkollat shqipe, sepse mësuesit dhe botuesit mund të përdornin gjithnjë e më shumë të njëjtin sistem shkrimi.
6. Pasojat në arsim, kulturë dhe procesin e shtetformimit
Vendimi i Kongresit të Manastirit pati pasoja të rëndësishme në zhvillimin e arsimit kombëtar shqiptar.
Njësimi i alfabetit krijoi kushtet për përgatitjen e teksteve shkollore, përhapjen e gazetave dhe konsolidimin e një komunikimi kulturor më të gjerë.
6.1. Ndikimi në zhvillimin e shkollës shqipe
Përpara Kongresit, përdorimi i alfabeteve të ndryshme krijonte vështirësi për hartimin e teksteve shkollore dhe për përgatitjen e mësuesve.
Një nxënës që mësonte në një sistem shkrimi mund të haste vështirësi kur përballej me një tekst të botuar në një sistem tjetër.
Njësimi gradual i alfabetit ndihmoi në kapërcimin e këtyre pengesave dhe krijoi një bazë më të mirë për zhvillimin e arsimit kombëtar.
Kjo periudhë u karakterizua edhe nga përpjekje të tjera për organizimin e shkollës shqipe. Një prej ngjarjeve më të rëndësishme ishte Kongresi i Elbasanit, i mbajtur në shtator 1909, i cili trajtoi organizimin e arsimit kombëtar dhe vendosi hapjen e Shkollës Normale të Elbasanit.
Lidhja ndërmjet Kongresit të Manastirit dhe Kongresit të Elbasanit është e qartë: i pari krijoi një bazë të rëndësishme për njësimin e shkrimit, ndërsa i dyti kontribuoi në organizimin institucional të përgatitjes së mësuesve dhe të shkollës kombëtare.
6.2. Ndikimi në letërsinë dhe kulturën shqiptare
Alfabeti i përbashkët krijoi kushte më të favorshme për zhvillimin e letërsisë shqipe.
Autorët, botuesit dhe lexuesit mund të komunikonin nëpërmjet një sistemi shkrimi gjithnjë e më të unifikuar. Kjo lehtësoi qarkullimin e veprave letrare dhe të botimeve kulturore ndërmjet krahinave dhe komuniteteve të diasporës.
Një rëndësi të veçantë mori edhe përhapja e shtypit në gjuhën shqipe, i cili shërbeu si instrument për informimin, edukimin dhe formimin e opinionit publik kombëtar.
Kështu, alfabeti u bë një element i rëndësishëm i modernizimit kulturor të shoqërisë shqiptare.
6.3. Nga bashkimi kulturor drejt pavarësisë politike
Kongresi i Manastirit u zhvillua katër vjet përpara Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë.
Kjo kronologji ka një rëndësi të veçantë historike. Përpara se shqiptarët të krijonin institucionet e shtetit të tyre, ata kishin ndërmarrë hapa të rëndësishëm për krijimin e një hapësire të përbashkët kulturore dhe arsimore.
Njësimi i alfabetit ndihmoi në forcimin e vetëdijes kombëtare, ndërsa zhvillimi i shkollave dhe i shtypit krijoi kushtet për një komunikim më të gjerë politik.
Megjithatë, Kongresi nuk duhet konsideruar shkaku i vetëm i Pavarësisë së vitit 1912. Pavarësia ishte rezultat i një procesi më të gjerë politik, diplomatik dhe ushtarak, ku ndikuan zhvillimet brenda Perandorisë Osmane, kryengritjet shqiptare dhe Lufta e Parë Ballkanike.
Rëndësia e Manastirit qëndron në faktin se ai përgatiti një nga kushtet themelore kulturore të shtetformimit: ekzistencën e një sistemi të përbashkët shkrimi për një komb që synonte të krijonte shtetin e vet.
7. Trashëgimia historike e Kongresit të Manastirit
Më shumë se një shekull pas zhvillimit të tij, Kongresi i Manastirit vazhdon të konsiderohet një nga ngjarjet themelore të historisë kulturore dhe politike shqiptare.
Trashëgimia e tij nuk kufizohet te alfabeti me 36 shkronja që përdoret sot. Ajo lidhet me një transformim më të thellë të shoqërisë shqiptare: kalimin nga një hapësirë kulturore e fragmentuar drejt një komunikimi të përbashkët kombëtar.
Rëndësia e këtij kongresi mund të vlerësohet në disa drejtime:
Në planin gjuhësor, ai krijoi bazën e njësimit të alfabetit dhe lehtësoi zhvillimin e gjuhës së shkruar.
Në planin arsimor, mundësoi një zhvillim më të organizuar të shkollave shqipe, teksteve mësimore dhe përgatitjes së mësuesve.
Në planin kulturor, forcoi lidhjet ndërmjet shqiptarëve të krahinave të ndryshme dhe komuniteteve të diasporës.
Në planin politik, dëshmoi aftësinë e elitave shqiptare për të organizuar një kuvend përfaqësues dhe për të marrë vendime të përbashkëta në një çështje me rëndësi kombëtare.
Në planin kombëtar, afirmoi parimin se gjuha shqipe ishte një element themelor i identitetit të përbashkët, përtej dallimeve fetare dhe rajonale.
Një aspekt veçanërisht domethënës është se alfabeti nuk u imponua nga një administratë shtetërore apo nga një fuqi e jashtme. Ai u bë rezultat i diskutimeve, negociatave dhe marrëveshjes ndërmjet përfaqësuesve shqiptarë.
Në këtë kuptim, Kongresi i Manastirit përfaqëson një shembull të rëndësishëm të vetëorganizimit kombëtar përpara krijimit të shtetit.
7.1. Kongresi i Manastirit në kujtesën kombëtare
Sot, 22 Nëntori përkujtohet në Shqipëri dhe në hapësirat e tjera shqiptare si Dita e Alfabetit.
Kjo datë lidhet me përfundimin e punimeve të kongresit më 22 nëntor 1908 dhe me rëndësinë e vendimit të marrë për njësimin e shkrimit të shqipes.
Në qytetin e Manastirit funksionon Muzeu i Alfabetit Shqip, i cili ruan dhe promovon kujtesën historike të kësaj ngjarjeje.
Kongresi është bërë pjesë e trashëgimisë kulturore të përbashkët shqiptare dhe një simbol i bashkëpunimit ndërmjet intelektualëve, pavarësisht dallimeve të tyre.
Përfundime
Kongresi i Manastirit i nëntorit 1908 përfaqëson një nga momentet më të rëndësishme të procesit të formimit të identitetit kombëtar shqiptar. Ai nuk ishte thjesht një mbledhje gjuhëtarësh për të përcaktuar mënyrën e shkrimit të shqipes, por një kuvend me përmbajtje të theksuar kulturore, politike dhe kombëtare.
Në kushtet kur shqiptarët nuk kishin ende një shtet të pavarur, delegatët e Manastirit arritën të ndërtonin një marrëveshje të përbashkët për një nga elementet më themelore të identitetit kombëtar: gjuhën e shkruar.
Vendimi për pranimin e alfabetit të Stambollit dhe të alfabetit të ri latin ishte një kompromis që pasqyronte përgjegjësinë politike të delegatëve dhe vullnetin për të shmangur përçarjen kombëtare. Zhvillimet e mëvonshme e orientuan përdorimin e shqipes drejt alfabetit latin, i cili u bë baza e sistemit të sotëm të shkrimit.
Rëndësia e kongresit qëndron edhe në faktin se ai krijoi kushte më të favorshme për zhvillimin e arsimit, shtypit, letërsisë dhe komunikimit ndërmjet shqiptarëve brenda dhe jashtë trojeve të tyre.
Në një periudhë kur identitetet fetare dhe krahinore kishin ende ndikim të konsiderueshëm, Kongresi i Manastirit afirmoi gjuhën shqipe si një faktor bashkimi kombëtar.
Ai përgatiti kështu një nga bazat kulturore mbi të cilat do të mbështetej procesi i mëvonshëm i shtetformimit shqiptar.
Në fund, madhështia historike e Kongresit të Manastirit qëndron në një të vërtetë themelore: shqiptarët arritën të njësuan mënyrën se si shkruanin gjuhën e tyre përpara se të kishin një shtet të njohur ndërkombëtarisht. Ata krijuan një alfabet të përbashkët përpara se të krijonin institucionet e përbashkëta politike. Prandaj, Kongresi i Manastirit ishte jo vetëm një ngjarje në historinë e gjuhës shqipe, por edhe një akt i rëndësishëm i vetëpërcaktimit kombëtar.
____________________
Burimet bibliografike
1. Buda, Aleks (red.). (1972). Alfabeti i gjuhës shqipe dhe Kongresi i Manastirit (14–22 nëntor 1908): Studime, materiale, dokumente. Tiranë: Universiteti i Tiranës, Instituti i Historisë dhe Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë.
2. Clayer, Nathalie. (2007). Aux origines du nationalisme albanais: La naissance d’une nation majoritairement musulmane en Europe. Paris: Karthala.
3. Gawrych, George W. (2006). The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913. London: I.B. Tauris.
4. Qiriazi, Gjergj. (1909). “Report of the Albanian Congress, November 1908.” Raport drejtuar British and Foreign Bible Society, 16 janar 1909. Teksti i raportit. https://instituti.org/english-report-of-the-albanian-congress-of-monastir-1908/?utm_source=chatgpt.com
5. Skendi, Stavro. (1967). The Albanian National Awakening, 1878–1912. Princeton: Princeton University Press.
6. Trix, Frances. (1997). “Alphabet Conflict in the Balkans: Albanian and the Congress of Monastir.” International Journal of the Sociology of Language, 128, f. 1–24. Artikulli shkencor.
https://www.degruyterbrill.com/de/document/doi/10.1515/ijsl.1997.128.1/html?utm_source=chatgpt.com
7. Zamputi, Injac. (1957). “Kontribut në historikun e alfabetit shqip.” Buletin për Shkencat Shoqërore, 1, f. 184–200.
8. “Alfabeti i gjuhës shqipe dhe Kongresi i Manastirit (14–22 nëntor 1908).” Studime Filologjike. Lexo studimin.
https://albanica.al/studime_filologjike/article/view/2840?utm_source=chatgpt.com
==============================================
SHTOJCЁ – KONGRESI I DYTË I MANASTIRIT (2–3 PRILL 1910): MBROJTJA E ALFABETIT LATIN DHE QËNDRESA E LËVIZJES KOMBËTARE SHQIPTARE
1. Hyrje
Kongresi i Dytë i Manastirit, i mbajtur më 2–3 prill 1910 në Manastir, zë një vend të rëndësishëm në historinë e Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Ai u zhvillua në një periudhë të tensionuar politike, kur çështja e alfabetit, e arsimit në gjuhën shqipe dhe e organizimit kombëtar ishte bërë objekt i përplasjes ndërmjet lëvizjes shqiptare dhe politikës centralizuese të qeverisë xhonturke.
Nëse Kongresi i Parë i Manastirit i vitit 1908 kishte krijuar një kompromis për përdorimin e dy alfabeteve, kongresi i vitit 1910 synoi të forconte përdorimin e alfabetit latin dhe të mbronte shkollën shqipe nga ndërhyrjet politike e fetare. Prandaj, ky kuvend nuk duhet parë vetëm si një mbledhje për çështje gjuhësore, por edhe si një përpjekje për të mbrojtur identitetin kombëtar dhe të drejtën e shqiptarëve për arsimim në gjuhën e tyre.
2. Rrethanat historike dhe politike para Kongresit
Pas Revolucionit Xhonturk të vitit 1908, shqiptarët shpresuan se rivendosja e kushtetutës osmane do të krijonte kushte më të favorshme për zhvillimin e arsimit dhe të kulturës kombëtare. Fillimisht u zgjerua veprimtaria e klubeve shqiptare, u botuan gazeta dhe u krijuan mundësi të reja për hapjen e shkollave.
Megjithatë, politika e mëvonshme e Komitetit “Bashkim e Përparim” synoi forcimin e centralizimit të shtetit osman dhe kufizimin e veprimtarive kombëtare që konsideroheshin pengesë për unitetin osman. Në këtë kontekst, gjuha dhe alfabeti shqip u shndërruan në çështje me rëndësi të veçantë politike.
Kongresi i Parë i Manastirit, i mbajtur më 14–22 nëntor 1908, nuk arriti të vendoste menjëherë një alfabet të vetëm. U pranuan dy sisteme shkrimi: alfabeti i Stambollit, i lidhur me veprimtarinë e Sami Frashërit, dhe një alfabet me bazë latine, i afërt me atë të shoqërisë “Bashkimi”. Ky kompromis synonte të shmangte përçarjen ndërmjet delegatëve, por njëkohësisht la të hapur çështjen e njësimit përfundimtar të shkrimit shqip.
3. Zhvillimet pas Kongresit të Parë të Manastirit
Pas vitit 1908, çështja e alfabetit vazhdoi të diskutohej në klubet dhe shoqëritë shqiptare. Në vitin 1909 u organizuan dy kongrese me rëndësi të veçantë: Kongresi i Dibrës dhe Kongresi i Elbasanit.
Kongresi i Dibrës, i mbajtur më 23–28 korrik 1909, u zhvillua në një klimë të tensionuar politike. Gjatë punimeve u diskutua përdorimi i gjuhës shqipe në shkolla dhe në jetën fetare. Për çështjen e alfabetit u ruajt një qëndrim kompromisi, duke u lënë qyteteve mundësia e zgjedhjes ndërmjet shkronjave latine dhe atyre arabe.
Ndërkohë, Kongresi i Elbasanit, i mbajtur në shtator 1909, i kushtoi rëndësi të veçantë organizimit të arsimit kombëtar. Ai vendosi hapjen e një shkolle normale për përgatitjen e mësuesve shqiptarë. Shkolla Normale e Elbasanit filloi veprimtarinë më 1 dhjetor 1909 dhe u bë një institucion i rëndësishëm për përgatitjen e kuadrove arsimore.
Këto zhvillime dëshmonin se lëvizja kombëtare shqiptare po kalonte nga kërkesa për njohjen e gjuhës dhe të alfabetit drejt krijimit të institucioneve arsimore dhe organizative.
4. Fushata për përdorimin e alfabetit arab në vitin 1910
Në fillim të vitit 1910, çështja e alfabetit u bë përsëri objekt i një konflikti të ashpër. Në Stamboll u krijua një shoqëri e njohur si “Mahfil”, e cila përgatiti abetare të gjuhës shqipe me shkronja arabe dhe organizoi veprimtari për përhapjen e këtij alfabeti.
Në disa qytete shqiptare u zhvilluan mitingje kundër përdorimit të alfabetit latin. Ndër qytetet ku u shfaq kjo fushatë përmenden Manastiri, Shkupi, Elbasani, Korça dhe Gjakova. Në këtë proces u përfshinë edhe disa klerikë myslimanë, ndër ta Rexhep Voka, myftiu i Tetovës, i cili mbështeti përdorimin e shkronjave arabe.
Megjithatë, kundërshtimi ndaj kësaj fushate ishte i dukshëm. Në Elbasan, Korçë dhe Berat u organizuan tubime qytetare në mbrojtje të alfabetit shqip. Në Korçë, klubi “Dituria” organizoi një manifestim të rëndësishëm në mbrojtje të alfabetit latin.
Është e rëndësishme të theksohet se debati nuk ishte thjesht një përplasje ndërmjet myslimanëve dhe të krishterëve. Edhe brenda komunitetit mysliman kishte qëndrime të ndryshme për alfabetin, ndërsa shumë veprimtarë e shihnin përdorimin e shkronjave latine si çështje të së drejtës kombëtare dhe të zhvillimit arsimor.
5. Organizimi dhe pjesëmarrësit e Kongresit
Kongresi i Dytë i Manastirit u thirr nga klubi shqiptar “Bashkimi” i Manastirit. Organizimi i tij kishte për qëllim bashkërendimin e veprimtarisë së klubeve shqiptare dhe mbrojtjen e alfabetit, të shkollës dhe të kulturës kombëtare.
Në kongres morën pjesë delegatë që përfaqësonin klube dhe shoqëri shqiptare nga treva të ndryshme, ndër të cilat Vilajeti i Kosovës, Vilajeti i Manastirit, Shkodra dhe Janina, si dhe qendra të tjera shqiptare. Për shkak të dallimeve ndërmjet të dhënave historike, në këtë studim nuk jepet një numër i prerë i delegatëve.
Ndër pjesëmarrësit dhe veprimtarët e përmendur në burimet historike ishin:
Bedri Pejani; Petro Nini Luarasi; Ferit Ypi; Dervish Hima; Fehim Zavalani; Salih Gjuka; Rexhep Mitrovica; Hysni Curri; Qamil Bala; Bejtullah Gjilani; Themistokli Gërmenji; Hajdar Blloshmi; Xhafer Ypi.
Kryetar i Kongresit u zgjodh Bedri Pejani, ndërsa sekretarë Ferit Ypi dhe Petro Nini Luarasi. Pjesëmarrja e këtyre veprimtarëve dëshmonte përfshirjen e intelektualëve, mësuesve, publicistëve dhe përfaqësuesve të klubeve shqiptare në mbrojtjen e çështjes kombëtare.
6. Roli i Kosovës në Kongresin e Dytë të Manastirit
Një nga veçoritë e këtij kongresi ishte përfaqësimi i rëndësishëm i trevave të Kosovës. Në Manastirin e vitit 1910 morën pjesë veprimtarë nga Prishtina, Mitrovica, Gjilani, Vushtrria dhe qendra të tjera shqiptare.
Ndër përfaqësuesit e Kosovës përmenden Bedri Pejani, Rexhep Mitrovica, Bejtullah Gjilani, Salih Gjuka, Hysni Curri dhe Shyqyri Ramadan Begu. Prania e tyre dëshmonte se çështja e alfabetit dhe e shkollës shqipe kishte rëndësi të veçantë edhe për shqiptarët e Vilajetit të Kosovës.
Roli i Kosovës nuk kufizohej vetëm te pjesëmarrja në kongres. Klubet shqiptare dhe veprimtarët e saj kontribuuan në organizimin e protestave, në përhapjen e ideve kombëtare dhe në kundërshtimin e politikave që synonin kufizimin e përdorimit të gjuhës shqipe.
Për këtë arsye, Kongresi i Dytë i Manastirit mund të konsiderohet edhe si një moment i rëndësishëm i bashkëveprimit ndërmjet qendrave të ndryshme të lëvizjes kombëtare shqiptare.
7. Punimet dhe vendimet e Kongresit
Gjatë punimeve të kongresit u diskutuan çështje që lidheshin me alfabetin, arsimin, botimin e librave shqip dhe organizimin e klubeve kombëtare.
Vendimet kryesore mund të përmblidhen në këto drejtime:
1. Mbrojtja e alfabetit latin: U mbështet përdorimi i alfabetit latin në shkollat shqipe dhe në botimet në gjuhën shqipe.
2. Zhvillimi i arsimit kombëtar: U kërkua botimi i librave dhe teksteve shkollore shqipe, si dhe zgjerimi i rrjetit të shkollave kombëtare.
3. Mbrojtja e të drejtave gjuhësore: U kërkua që autoritetet osmane të mos ndërhynin në zgjedhjen dhe përdorimin e alfabetit shqip.
4. Organizimi i klubeve: U synua forcimi i lidhjeve ndërmjet klubeve shqiptare dhe krijimi i një organizimi më të bashkërenduar.
5. Mbrojtja e komunitetit ortodoks shqiptar: U kërkua mbështetje për përdorimin e gjuhës shqipe në kishat ortodokse shqiptare dhe mbrojtje nga ndërhyrjet e jashtme.
6. Vazhdimi i diskutimeve për alfabetin: U parashikua organizimi i një kongresi tjetër në Janinë, ku do të trajtohej më tej çështja e alfabetit dhe e literaturës shqipe.
Në disa burime përmendet gjithashtu se kongresi zhvilloi mbledhje të mbyllura, ku u diskutuan çështje më të gjera politike. Këto diskutime duhen dalluar nga vendimet publike të kongresit, pasi jo të gjitha hollësitë e tyre paraqiten njësoj në dokumentet historike.
8. Kongresi dhe njësimi i alfabetit shqip
Një nga rezultatet më të rëndësishme të Kongresit të Dytë të Manastirit ishte përforcimi i vendimit për përdorimin e alfabetit latin në shkrimin e gjuhës shqipe.
Në vitin 1908 ishte krijuar një kompromis që lejonte përdorimin e dy sistemeve të shkrimit. Megjithatë, përvoja e viteve pasuese tregoi se ekzistenca e dy alfabeteve krijonte vështirësi në përgatitjen e teksteve shkollore, në botimin e librave dhe në komunikimin ndërmjet shqiptarëve.
Në vitin 1910, kongresi mbështeti përdorimin e alfabetit latin si zgjidhje të përbashkët për shkollat dhe botimet shqipe. Ky vendim ishte një hap i rëndësishëm drejt njësimit të shkrimit.
Megjithatë, përhapja e alfabetit latin nuk u realizua menjëherë dhe pa pengesa. Kundërshtimi politik, ndërhyrjet e autoriteteve osmane dhe vështirësitë në funksionimin e shkollave e të klubeve ndikuan në ritmin e zbatimit të tij. Alfabeti latin u konsolidua gradualisht dhe u bë alfabeti i përbashkët i gjuhës shqipe.
9. Reagimi i autoriteteve osmane dhe shtypja e lëvizjes shqiptare
Vendimet e Kongresit u pritën me kundërshtim nga qarqe të caktuara të administratës osmane dhe nga mbështetësit e përdorimit të alfabetit arab.
Më 5 prill 1910, sipas të dhënave të cituara nga George W. Gawrych, Shejhulislamit iu atribuua nxjerrja e një fetvaje kundër përdorimit të shkronjave latine në shkrimin e shqipes. Kjo ndërhyrje e rriti tensionin rreth çështjes së alfabetit, ndërsa klerikët myslimanë nuk kishin qëndrim të njëjtë për këtë çështje.
Në të njëjtën periudhë, në Kosovë shpërtheu kryengritja shqiptare e vitit 1910. Autoritetet osmane dërguan forca ushtarake nën komandën e Shefqet Turgut Pashës për ta shtypur atë. Pas operacioneve ushtarake u vendosën masa të rrepta kontrolli, u mbyllën klube e shkolla shqipe dhe u kufizua veprimtaria e shtypit kombëtar.
Këto masa tregojnë se konflikti për alfabetin ishte pjesë e një përplasjeje më të gjerë për të drejtat kombëtare, për arsimin dhe për autonominë e shqiptarëve.
10. Pasojat në arsimin dhe kulturën shqiptare
Kongresi i Dytë i Manastirit ndikoi në forcimin e përpjekjeve për zhvillimin e arsimit kombëtar. Vendimet e tij mbështetën përdorimin e alfabetit latin në shkolla dhe në botimet shqipe, duke ndihmuar krijimin e kushteve për një sistem më të njësuar të komunikimit dhe të mësimit.
Përhapja e alfabetit të përbashkët lehtësoi përgatitjen e abetareve, librave shkollorë dhe materialeve të tjera mësimore. Ajo ndihmoi gjithashtu në komunikimin ndërmjet klubeve dhe shoqërive shqiptare brenda dhe jashtë trojeve shqiptare.
Një tjetër pasojë e rëndësishme ishte forcimi i vetëdijes se gjuha shqipe duhej të përdorej në shkolla, në botime dhe në jetën publike. Kështu, mbrojtja e alfabetit u lidh drejtpërdrejt me kërkesën për arsim kombëtar dhe për të drejta kulturore.
11. Lidhja me kryengritjet shqiptare dhe Pavarësinë
Ngjarjet e vitit 1910 nuk mund të kuptohen të shkëputura nga zhvillimet politike që çuan drejt Pavarësisë së Shqipërisë.
Kryengritjet shqiptare të viteve 1910, 1911 dhe 1912 shprehën pakënaqësinë ndaj politikës centralizuese osmane dhe kërkesën për të drejta kombëtare. Në programet dhe memorandumet e kësaj periudhe u përfshinë edhe kërkesat për shkolla shqipe, për mësimin e gjuhës kombëtare dhe për njohjen e të drejtave të shqiptarëve.
Memorandumi i Greçës i vitit 1911 dhe kërkesat politike të vitit 1912 dëshmojnë se çështja e arsimit dhe e gjuhës shqipe vazhdoi të ishte një element i rëndësishëm i programit kombëtar. Në këtë kuptim, Kongresi i Dytë i Manastirit ishte pjesë e procesit më të gjerë të organizimit politik dhe kulturor që përgatiti terrenin për shpalljen e Pavarësisë më 28 nëntor 1912.
12. Rëndësia historike dhe përfundime
Kongresi i Dytë i Manastirit zë një vend të veçantë në historinë kombëtare shqiptare për disa arsye:
– Përforcoi përdorimin e alfabetit latin në shkollat dhe botimet shqipe.
– Mbështeti mbrojtjen e gjuhës shqipe nga ndërhyrjet politike dhe fetare.
– Forcoi bashkëpunimin ndërmjet klubeve dhe shoqërive shqiptare.
– Dëshmoi rëndësinë e pjesëmarrjes së Kosovës në lëvizjen kombëtare.
– Ndihmoi në lidhjen e çështjes së alfabetit me kërkesën për arsim dhe të drejta kombëtare.
Në përfundim, Kongresi i Dytë i Manastirit nuk ishte vetëm vazhdim i punimeve të kongresit të vitit 1908. Ai ishte një përgjigje ndaj rrethanave të reja politike dhe ndaj përpjekjeve për të kufizuar zhvillimin e gjuhës e të shkollës shqipe. Përmes vendimeve dhe qëndrimit të delegatëve, u përforcua ideja se alfabeti i përbashkët ishte një kusht i rëndësishëm për zhvillimin kulturor dhe për unitetin kombëtar.
_____________________
Burimet bibliografike të përdorura
1. Gawrych, George W. (2006). The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913. London: I.B. Tauris.
2. Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë, Instituti i Historisë. (1984). Historia e Shqipërisë, vëllimi II: Vitet 30 të shek. XIX–1912. Tiranë: Akademia e Shkencave.
3. Pirraku, Muhamet. “Rëndësia kulturore e politike kombëtare e Kongresit të Dytë të Manastirit.” Lexo studimin.
4. Mustafa, Avzi. “Kongresi i Dytë i Manastirit ishte kongres i realizimeve të vendimeve të Kongresit të Parë për jetësimin e gjuhës dhe shkollës shqipe.” Prill 2010. Lexo studimin.
5. Bashkimi (Shkodër), nr. 16, 17 prill 1910. Përmendur në studimin e Muhamet Pirrakut si burim bashkëkohor për vendimet e kongresit. 6. Le Progrès de Salonique, prill 1910. Raportime bashkëkohore për zhvillimin e kongresit, të referuara në studimin e Muhamet Pirrakut.
© Pashtriku.org
