PROPOZIM PЁR NDERIMIN E KOMITETIT NORVEGJEZ TЁ HELSINKIT
PROPOZIM PËR NDERIM 7 nëntor 2025
Drejtuar: Presidencës së Republikës së Kosovës
Subjekti: Propozim për nderimin e Komitetit Norvegjez të Helsinkit
Arsyetimi:
Komiteti Norvegjez i Helsinkit ishte organizata e parë në Perëndim që e përfshiu çështjen e Kosovës në agjendën e vet – një zhvillim që shënoi një moment të veçantë historik, pasi për herë të parë përpjekjet për ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës u bënë pjesë zyrtare e agjendës së një organizate perëndimore me ndikim.
Duke qenë një organizatë pothuajse gjysmështetërore, me rol këshillues pranë Ministrisë së Punëve të Jashtme të Norvegjisë (MPJN-së) dhe me peshë të konsiderueshme brenda Federatës Ndërkombëtare të Helsinkit (FNH-së), Komiteti Norvegjez i Helsinkit i dha çështjes së Kosovës një dimension të ri ndërkombëtar, duke e shndërruar atë në një temë të mirëfilltë brenda Procesit të Helsinkit. Ky proces, i bazuar në Aktin Final të Helsinkit (1975), zhvillohej në dy nivele të ndërlidhura: përmes veprimtarisë civile ndërkombëtare të Helsinkit, të udhëhequr nga Federata Ndërkombëtare e Helsinkit për të Drejtat e Njeriut (FNH), dhe përmes veprimtarisë ndërshtetërore të Helsinkit, të realizuar nga delegacionet shtetërore në kuadër të Konferencës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (KSBE-së). Kjo e fundit ishte konceptuar si një arenë dialogu midis Lindjes dhe Perëndimit gjatë periudhës së Luftës së Ftohtë dhe solli një risi thelbësore: përfshirjen për herë të parë të të drejtave të njeriut si parim i veçantë në marrëdhëniet ndërshtetërore. Kjo nënkuptonte jo vetëm përballjen me kritika për shkelje të mundshme të këtyre të drejtave, por edhe faktin që gjendja e të drejtave të njeriut në vendet anëtare të KSBE-së bëhej objekt diskutimi në nivele të ndryshme politike. Si rrjedhojë, çështja e të drejtave të njeriut u bë një temë dominuese e diskursit ndërmjet shteteve anëtare të KSBE-së gjatë gjithë Procesit të Helsinkit. Vendet perëndimore kritikonin ato lindore për shkelje të të drejtave politike dhe civile, ndërsa këto të fundit e refuzonin kritikën duke iu referuar njërit ndër parimet themelore të Aktit Final të Helsinkit – parimit të mosndërhyrjes në punët e brendshme. Njëkohësisht, ato akuzonin Perëndimin për shkelje të të drejtave ekonomike dhe sociale.
Trashëgimia e Procesit të Helsinkit mbeti me ndikim të rëndësishëm edhe pas institucionalizimit të KSBE-së, e cila në vitin 1995 mori formën e Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE). Ky zhvillim kontribuoi në zvogëlimin e rëndësisë absolute të parimit të mosndërhyrjes dhe në afirmimin e të drejtave të njeriut si standard ndërkombëtar. Kjo, megjithatë, nuk nënkupton se parimi vestfalian — tashmë i përfshirë edhe ndër parimet themelore të Aktit Final të Helsinkit — u shfuqizua apo u zhduk. Ai mbeti në fuqi si parim rregullues i marrëdhënieve ndër-shtetërore, por rëndësia e tij u zvogëlua për aq sa lidhej me respektimin e të drejtave të njeriut. Në këtë kuptim, shkeljet e të drejtave themelore nuk mund të konsideroheshin më si çështje thjesht të brendshme, por legjitimonin reagimin ndërkombëtar, sidomos në rastet kur regjimet shtetërore cenonin të drejtat bazike të qytetarëve dhe shkaktonin kriza humanitare. Njëkohësisht, ky proces kontribuoi në konsolidimin e politikave evropiane të sigurisë dhe paqes përmes NATO-s. Në këtë kontekst, për realizimin e operacioneve paqeruajtëse, OSBE-ja mund të kërkonte mbështetje ushtarake nga NATO ose nga BE — ashtu siç ndodhi edhe në rastin e Kosovës. Fatmirësisht, në atë periudhë Norvegjia, shtet me ekspertizë të gjerë dhe përkushtim të veçantë humanitar në kuadër të Procesit të Helsinkit, mbante rolin e shtetit udhëheqës të OSBE-së gjatë luftës në Kosovë.
Shtatë arsyet kryesore të propozimit për nderimin e Komitetit Norvegjez të Helsinkit (KNH)
1. KNH, inkurajoi dhe mbështeti organizimin e udhëtimit të delegacionit të parë faktmbledhës në lidhje me gjendjen e të drejtave të njeriut në Kosovë (first fact-finding mission to Kosovo). Delegacioni përbëhej nga personalitete me ndikim të drejtpërdrejtë në kuadër të rrjetit të Procesit Civil të Helsinkit, të cilët, njëkohësisht, gëzonin lidhje miqësore dhe bashkëpunime me figura të rëndësishme brenda këtij rrjeti.Kjo kishte një rëndësi të veçantë, pasi, ndryshe nga Këshilli i Evropës dhe Kombet e Bashkuara, struktura organizative më pak burokratike e KSBE-së krijonte hapësirë më të madhe për ndikim dhe lobim “nga poshtë-lart”. Në këtë mënyrë, Procesi Civil i Helsinkit — përmes Federatës Ndërkombëtare të Helsinkit, e cila përbëhej nga Komitetet Kombëtare të Helsinkit — ushtronte ndikim të ndjeshëm mbi Procesin Ndërshtetëror të Helsinkit, veçanërisht në raport me delegacionet e shteteve perëndimore në kuadër të KSBE-së. Konkretisht, ky delegacion udhëtoi në Kosovë para shembjes së Murit të Berlinit, dhe kishte për qëllim vëzhgimin dhe analizimin e gjendjes së të drejtave të njeriut. Ai përbëhej, ndër të tjerë, nga: kryetari i Federatës Ndërkombëtare të Helsinkit, Karl von Schwarzenberg — mik dhe bashkëpunëtor i Václav Havel-it; përfaqësuesi i Helsinki Watch Amerikan, Kenneth Anderson — mik dhe bashkëpunëtor i Jeri Laber-it, nënkryetare e Federatës Ndërkombëtare të Helsinkit dhe njëherësh drejtoreshë ekzekutive e Helsinki Watch Amerikan; si dhe përfaqësuesi i Komitetit Norvegjez të Helsinkit, Kristoffer Gjøtterud — mik dhe bashkëpunëtor i Andrei Sakharov-it. Në fakt, ky delegacion udhëtoi në Kosovë, nën udhëzimet e Berit Backer-it, e cila në atë periudhë vepronte si koordinatore ndërmjet Grupit për Kosovën, që funksiononte në kuadër të Komitetit Norvegjez të Helsinkit (GKKNH-së), dhe Federatës Ndërkombëtare të Helsinkit (FNH-së).
Backer, dha gjithashtu një kontribut të veçantë në mbledhjen dhe interpretimin e informatave mbi gjendjen e të drejtave të njeriut, gjatë qëndrimit të këtij delegacioni në Kosovë. Si rezultat, në janar të vitit 1990 u botua raporti i parë mbi situatën në Kosovë nga ky delegacion i përbashkët, përkatësisht nga autori Kenneth Anderson, me titull “…Crisis in Kosovo”. Në këtë raport u paraqitën sugjerime konkrete për vendimmarrësit e Bashkësisë Evropiane, të Këshillit të Evropës dhe të politikës së jashtme të ShBA-së, lidhur me zhvillimet në Kosovë. Informacionet dhe rekomandimet e këtij raporti, të përgatitura nga një delegacion i këtij niveli, kishin një rëndësi të veçantë, pasi ofronin një pasqyrë të pavarur dhe të besueshme mbi situatën në terren. Për më tepër, Komiteti Amerikan i Helsinkit, përkatësisht Helsinki Watch – Amerikan (më pas i njohur si Human Rights Watch), si pjesë e rëndësishme e Federatës Ndërkombëtare të Helsinkit, kishte një rol të rëndësishëm këshillues për politikën e jashtme të SHBA-së, veçanërisht për delegacionin amerikan në kuadër të KSBE-së. Ky delegacion, gjatë periudhës 1986–1989, udhëhiqej nga Warren Zimmermann, i cili më pas shërbeu si ambasador i Shteteve të Bashkuara në Jugosllavi deri në vitin 1994.
Në fakt, në këtë raport, me insistimin e Berit Backer-it, janë miratuar dy rekomandime të rëndësishme këshilluese që u përfshinë si pjesë përbërëse e tij. Konkretisht, në faqen 43 të raportit, vendimmarrësve të politikës së jashtme të ShBA-së u sugjerohet zyrtarisht hapja e konsullatës amerikane në Kosovë. Kjo kërkesë ishte ngritur edhe më herët, por tani merrte një bazë formale dhe institucionale, pasi përfshihej në një raport të rëndësishëm dhe autoritativ. Njëkohësisht, në faqen 44 të raportit, u bëhet thirrje Bashkësisë Evropiane dhe Këshillit të Evropës që çdo proces i ardhshëm integrimi i Jugosllavisë në tregun dhe sistemin ekonomik evropian të kushtëzohet me një rikthim të plotë të respektimit të të drejtave të njeriut në Kosovë. Gjithashtu theksohet se Bashkësia Evropiane dhe Këshilli i Evropës kanë detyrimin t’i kërkojnë Jugosllavisë përmbushjen e standardeve ndërkombëtare të të drejtave të njeriut, të cilat ajo prej kohësh është zotuar se do t’i respektojë. Madje, në raport nënvizohet se Bashkësia Evropiane dhe Këshilli i Evropës duhet të fillojnë me kërkesën për llogaridhënie në lidhje me faktin se pse delegacioni i Parlamentit Evropian, i dërguar në Kosovë në maj të vitit 1989 për të hetuar zhvillimet, ishte detyruar të largohej, meqë, sipas deklaratës së vetë delegacionit, ishte e pamundur të përmbushej mandati i tij.
2. KNH, organizoi vizitën e parë të delegacionit të Kosovës, të kryesuar nga Ibrahim Rugova, në Perëndim më 14–18 shkurt 1990 — në Oslo dhe me nisje nga Oslo — duke ndihmuar në krijimin e lidhjeve të para politike dhe diplomatike të përfaqësuesve të Kosovës me qarqet perëndimore. Kjo vizitë u zhvillua në frymën e objektivave të Procesit Civil të Helsinkit, një ndër të cilat ishte inkurajimi dhe promovimi i forcave opozitare që vepronin nën regjime shtypëse. Gjatë vizitës në Norvegji delegacioni i Kosovës në krye me Ibrahim Rugovën u takua me disa personalitete të rëndësishme shtetërore dhe kulturore norvegjeze. Madje, Berit Backer, paraprakisht më 12 shtator 1989, ishte e pranishme në cilësinë e inkurajueses dhe observatores gjatë diskutimeve të para në Shoqatën e Shkrimtarëve të Kosovës, të cilat më pas rezultuan me themelimin e Lidhjes Demokratike të Kosovës (LDK). Kjo ndodhi konkretisht kur Berit Backer drejtoi vizitën e delegacionit të përbashkët në Kosovë të përfaqësuesve të Federatës Ndërkombëtare të Helsinkit, Helsinki Watch amerikan dhe Komitetit Norvegjez të Helsinkit.
3. KNH, organizoi vizitën dhe programin e Delegacionit të Kuvendit të Kosovës në shtetet perëndimore menjëherë pas shpalljes së Deklaratës së 2 korrikut 1990, duke kontribuar në përfaqësimin dinjitoz të institucioneve të Kosovës në atë periudhë tejet të ndjeshme.
4. KNH, inkurajoi dhe mbështeti ngritjen e bërthamës së shoqërisë civile në Kosovë, veçanërisht përmes bashkëpunimit konkret me Gazmend Pulën në themelimin dhe mbështetjen e veprimtarisë së Komitetit Kosovar të Helsinkit, si dhe përmes bashkëpunimit me Adem Demaçin dhe të tjerë në mbështetjen e Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut në Prishtinë. Në këtë kuadër përfshihej edhe iniciativa për themelimin e Qendrës për Rehabilitimin e Ish të Burgosurve Politikë Shqiptarë në Kosovë, e cila u realizua në vitin 1999 nga Feride Rushiti.
5. KNH, inkurajoi dhe mbështeti ngritjen e bërthamës së shoqërisë civile në Shqipëri, veçanërisht përmes themelimit të organizatës së parë joqeveritare në vend — Qendrës për të Drejtat e Njeriut dhe për Rehabilitimin e të Përndjekurve Politikë nga Regjimi Totalitar — e cila përbënte bërthamën e parë të jashtme për promovimin e të drejtave të njeriut dhe demokratizimit në Shqipëri. Gjithashtu, ndihmoi në themelimin e Komitetit Shqiptar të Helsinkit, përmes bashkëpunimit konkret me Arben Puton, Kujtim Çashkun dhe të tjerë. Ky angazhim përfshinte edhe përpjekjet shtesë të Berit Backer-it për të mundësuar përfaqësimin e Shqipërisë në takimin e ekspertëve të Konferencës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (KSBE), edhe pse në atë periudhë Shqipëria nuk ishte anëtare e KSBE-së dhe ishte i vetmi shtet evropian që nuk e kishte nënshkruar Aktin Final të Helsinkit (Deklaratën e Helsinkit, 1975).
6. KNH, themeloi Grupin për Kosovën në kuadër të Komitetit Norvegjez të Helsinkit (GKKNH), në vitin 1988, i cili nga viti 1990 kishte edhe status zyrtar si pjesë integrale e këtij Komiteti, njëherësh edhe si veprimtari e Federatës Ndërkombëtare të Helsinkit – FNH-së. Fillimisht, GKKNH u quajt Grupi për Kosovën në kuadër të Komitetit Norvegjez të Helsinkit, por me insistimin e Berit Backer-it e vazhdoi veprimtarinë me emrin Grupi për Ballkanin në kuadër të Komitetit Norvegjez të Helsinkit (GBKNH). Qëllimi i këtij ndryshimi ishte që informacioni dhe veprimtaria e këtij Grupi të mos paragjykoheshin krejtësisht si veprimtari dhe informacione subjektive për Kosovën, por të jenë sa më të depërtueshme, sa më bindëse dhe sa më të pranueshme për kancelaritë e shteteve perëndimore. Informacionet dhe rekomandimet që ky Grup i dërgonte si pjesë e “Procesit Civil të Helsinkit” (nën ombrellën e FNH-së), si dhe drejtpërdrejt delegacioneve të shteteve perëndimore në kuadër të Procesit Ndërshtetëror të Helsinkit (Konferencës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë – KSBE), kishin peshë të padiskutueshme. Ato vlerësoheshin për besueshmërinë e burimeve dhe për ndikimin e tyre në krijimin e një pasqyre objektive të gjendjes në Kosovë, duke ndihmuar në rrëzimin e imazhit të rremë të përhapur nga propaganda serbo-jugosllave. Rëndësia e këtij kontributi shtohej nga fakti se kjo veprimtari bëhej në emër të Komitetit Norvegjez të Helsinkit i cili vepronte si organizatë pothuajse gjysmështetërore dhe këshilluese për Ministrinë e Punëve të Jashtme të Norvegjisë – një shtet me rol aktiv dhe me kredibilitet të lartë moral në marrëdhëniet ndërkombëtare. Një meritë të veçantë për këtë kontribut dhe për pikat e sipërcekura e kanë pasur Berit Backer dhe Kristoffer Gjøtterud.
7. KNH, pati një ndikim të rëndësishëm këshillues. Veçanërisht koordinatorja dhe bashkëkordinatori i Grupit për Kosovën në kuadër të Komitetit Norvegjez të Helsinkit, Berit Backer dhe Kristoffer Gjøtterud, u dhanë këshilla të vlefshme dy figurave më me ndikim politik në Kosovë në fillimvitet 1990, Ibrahim Rugovës dhe Adem Demaçit, në lidhje me qasjen dhe vizionin e rezistencës së shqiptarëve në Kosovë. Ata u rekomandonin që përpjekjet të përqendroheshin në metoda demokratike dhe joviolente, duke iu shmangur çdo veprimi të nxituar dhe duke mos rënë në provokime, të cilat mund t’i jepnin regjimit të Milošević-it pretekstin për ta paraqitur rezistencën shqiptare si të dhunshme. Një perceptim i tillë, sipas tyre, do të ndihmonte regjimin e Beogradit t’i bindte vëzhguesit e huaj dhe opinionin ndërkombëtar se shqiptarët nuk ishin të gatshëm ta zgjidhnin çështjen e Kosovës me mjete demokratike. Njëherësh, vlen të përmendet se gjatë vizitës së parë të delegacionit të Kosovës, të kryesuar nga Ibrahim Rugova, në perëndim — konkretisht në Oslo dhe me nisje nga Oslo — më 14–18 shkurt 1990, në kuadër të një tubimi të hapur për gazetarë në Komitetin Norvegjez të Helsinkit, më 17 shkurt 1990 (ku edhe autori i këtij teksti ishte i pranishëm), Ibrahim Rugova, gjatë fjalimit të tij, shprehu publikisht konsideratën më të lartë për Backer-in dhe Gjøtterud-in, si dhe për këshillat e tyre të vlefshme. Ndërkaq, Adem Demaçi, në cilësinë e kryetarit të Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut në Prishtinë (KMDLNJ-së), i kishte vlerësuar vazhdimisht këshillat e Backer-it dhe të Gjøtterud-it, ky i fundit ishte njëkohësisht nënkryetar i Bordit të Komitetit Norvegjez të Helsinkit dhe anëtar nderi i KMDLNJ-së.
Me rëndësi të veçantë ishte fakti se Demaçi – i cili nga shumë bashkëpunëtorë konsiderohej si njeri me qëndrime të palëkundura – megjithatë i vlerësonte posaçërisht këshillat e Backer-it. Ai nuk e shprehu këtë vetëm në fjalimin e mbajtur ditën e varrimit të Backer-it në mars të vitit 1993, kur përmendi “këshillat e saj të vlefshme”, por e kishte theksuar shpesh edhe në biseda private (ku ndodhte që edhe autori i këtij teksti të ishte i pranishëm), se për lirinë që gëzon Kosova sot, këshillat e Berit Backer-it kishin qenë tejet të rëndësishme. Është domethënëse që Backer e kishte bindur Demaçin se, nëse shqiptarët e Kosovës nuk do të mund të çliroheshin përmes përpjekjeve paqësore ose rezistencës pasive, kjo do të legjitimonte forma të tjera të rezistencës aktive dhe mbështetja ndërkombëtare për Kosovën nuk do të humbiste. Me fjalë të tjera, edhe pse Demaçi nuk ishte optimist se Kosova do të çlirohej vetëm përmes metodave paqësore, ai ishte bindur se këto metoda do të krijonin një efekt legjitimizues për forma të tjera të mundshme drejt çlirimit të Kosovës, me mbështetjen e bashkësisë ndërkombëtare. Prandaj, ai mbeti besnik ndaj kësaj qasjeje politike deri në Konferencën e Dejtonit. Si shembull për këtë, në një intervistë të vitit 1992 (intervistë e botuar edhe në librin e biografik për Demaçin, të autorit Shkëlzen Gashi, në faqen 98), Demaçi deklaroi: “Rezistenca paqësore është metodë moderne, por kam frikë se Serbia po mundohet të na nxjerrë prej taktit për të «dëshmuar» para botës se shqiptarët nuk e pëlqejnë zgjidhjen e problemeve me mjete demokratike e pa dhunë. Por, në saje të ndihmës së LDK-së, populli po e ruan qetësinë, urtinë, paqen, durimin… Kështu siç po ecin punët, koha do të kërkojë edhe forma të tjera të rezistencës, që unë nuk di se çfarë mund të jenë, por populli në një moment do t’i kërkojë dhe do t’i gjejë ato forma. Në qoftë se bashkësia ndërkombëtare do të na përkrahë energjikisht për realizimin e synimeve tona, atëherë sakrificat dhe flijimet do të jenë më të vogla….”
Njëherësh,nëpërmes rrjetit të tyre të gjerë të kontakteve në kuadër të Procesit të Helsinkit, Berit Backer dhe Kristoffer Gjøtterud insistonin që disa nga figurat më të njohura disidente të Kosovës – të dalluara për veprimtarinë e tyre para dhe pas shembjes së murit të Berlinit – ndër ta Adem Demaçi, Ibrahim Rugova, Ukshin Hoti e të tjerë, të nominoheshin për Çmimin “Sakharov”. Ky insistim kishte për qëllim rritjen e njohjes ndërkombëtare të përpjekjeve paqësore dhe legjitime të popullit të Kosovës për liri, demokraci dhe vetëvendosje.
Konkludim
Komiteti Norvegjez i Helsinkit u themelua shumë më herët (në vitin 1977) sesa shumë prej komiteteve të tjera të Helsinkit në vendet perëndimore. Kjo mund të shpjegohet vetëm përmes gatishmërisë së madhe të Norvegjisë për t’u angazhuar në shërbim të paqes botërore dhe për respektimin e të drejtave të njeriut, në përputhje me traditën humanitare të humanistit, diplomatit dhe shkencëtarit të njohur norvegjez, Fridtjof Nansen. Njëkohësisht, kjo lidhet edhe me kontekstin politik të shteteve nordike pas Luftës së Dytë Botërore, të cilat ishin nën kërcënimin e vazhdueshëm të Bashkimit Sovjetik. Megjithatë, ndër to, Norvegjia rezultoi të ishte shteti më proaktiv ndër vendet nordike në fushën e marrëdhënieve ndërkombëtare, veçanërisht në raport me NATO-n, Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe struktura të tjera ndërkombëtare si KSBE-ja (e cila më vonë u institucionalizua në OSBE) etj.
Konkretisht, themelimi i Komitetit Norvegjez të Helsinkit lidhej me zgjerimin e dimensionit të veprimtarisë civile ndërkombëtare për të drejtat e njeriut që shoqëroi Procesin e Helsinkit. Nga njëra anë, ky dimension përfshinte përpjekjet e aktivistëve në vendet totalitare dhe autoritare, të cilët kërkonin respektimin e parimit të të drejtave të njeriut të sanksionuar në Aktin Final të Helsinkit – si në rastet e Grupit të Helsinkit në Moskë, lëvizjes Solidarnost në Poloni apo Charta 77 në Çekosllovaki. Nga ana tjetër, mbështetja që këta aktivistë gjetën në Perëndim – përmes komiteteve të para të Helsinkit, si Helsinki Watch në SHBA, Komiteti Norvegjez i Helsinkit dhe komitete të tjera simotra – në përputhje me apelin e Andrei Sakharov-it për bashkëpunim ndërkombëtar, çuan në themelimin e Federatës Ndërkombëtare të Helsinkit, e cila forcoi më tej dimensionin ndërkombëtar të veprimtarisë civile brenda Procesit të Helsinkit.
Në fillim të viteve 1980, Komiteti Norvegjez i Helsinkit e zgjeroi veprimtarinë e vet, duke përfshirë edhe mbështetjen ndaj lëvizjes polake “Solidarnost”. Në kuadër të kësaj përfshirjeje, një nga disidentët e njohur polakë, Aleksander Gleichgewicht, ish-i internuar politik në Poloni, pas arratisjes së tij në Norvegji, u angazhua si sekretar për informim në Komitetin Norvegjez të Helsinkit. Ky angazhim pasqyronte hapjen e organizatës ndaj bashkëpunimit të drejtpërdrejtë me përfaqësues të lëvizjeve kundër regjimeve shtypëse në Evropën Lindore. Në të njëjtën frymë, Komiteti filloi të interesohej gjithnjë e më shumë për lëvizjet disidente të Kosovës, të cilat vepronin kundër regjimit shtypës të Beogradit. Ky interesim çoi në themelimin e Grupit për Kosovën në kuadër të Komitetit Norvegjez të Helsinkit (GKKNH) — një zhvillim me rëndësi të veçantë, pasi për herë të parë përpjekjet për ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës u bënë pjesë zyrtare e agjendës së një organizate perëndimore me ndikim. Në këtë vazhdë, Grupi për Kosovën, me mbështetjen e plotë të Komitetit Norvegjez të Helsinkit, përveç veprimtarisë së tij të përgjithshme për Kosovën në kuadër të Procesit të Helsinkit, ndërmori disa iniciativa me ndikim të gjerë; inkurajoi dhe mbështeti udhëtimin e delegacionit të parë faktmbledhës në lidhje me gjendjen e të drejtave të njeriut në Kosovë (first fact-finding mission to Kosovo); organizoi vizitën e parë të delegacionit të Kosovës, të kryesuar nga Ibrahim Rugova, në Perëndim, përkatësisht në Oslo dhe me nisje nga Oslo më 14–18 shkurt 1990; organizoi vizitën dhe programin e Delegacionit të Kuvendit të Kosovës në disa shtete perëndimore menjëherë pas shpalljes së Deklaratës së 2 korrikut 1990; inkurajoi dhe mbështeti ngritjen e bërthamës së shoqërisë civile në Kosovë dhe në Shqipëri; dhe kontribuoi, në fillim të viteve 1990, me këshilla të vlefshme për figurat kryesore politike të Kosovës, Ibrahim Rugovën, Adem Demaçin dhe të tjerë, në lidhje me qasjen dhe vizionin e rezistencës së shqiptarëve në Kosovë.
Kjo veprimtari nuk ishte vetëm rezultat i angazhimit të drejtuesve të GKKNH-së, por edhe i mbështetjes së gjerë institucionale brenda vetë Komitetit Norvegjez të Helsinkit. Në krye të kësaj veprimtarie qëndronin koordinatorët e GKKNH-së: Berit Backer, antropologe e njohur, idealiste dhe mike e madhe e shqiptarëve, dhe Kristoffer Gjøtterud, profesor i fizikës në Universitetin e Oslos, njëherësh nënkryetar i Bordit të Komitetit Norvegjez të Helsinkit. Përgjegjës i GKKNH-së ishte Nufri Lekaj, ish-i burgosur dhe i përndjekur politik nga regjimi serbo-jugosllav. Para arrestimit, kishte ndjekur studimet për elektroteknikë në Kosovë, ndërsa pas lirimit – pasi shmangu arrestimin e dytë dhe arriti të arratisej – vazhdoi studimet për sociologji dhe gazetari në Norvegji.
Lekaj u propozua të merrte përgjegjësinë në cilësinë e përgjegjësit të GKKNH-së pasi, që nga viti 1987, ishte profiluar dhe identifikuar në mediat norvegjeze si një shembull i dëshmuar i viktimës së torturës nga regjimi serbo-jugosllav dhe si pjesëtar aktiv dhe i organizuar i lëvizjes së shqiptarëve të Kosovës kundër regjimit shtypës të Beogradit.Kështututje, veprimtaria e GKKNH-së u mbështet fuqimisht edhe nga Bordi, Sekretariati dhe, në përgjithësi, stafi i Komitetit Norvegjez të Helsinkit. Ndër përkrahësit më të rëndësishëm ishin Stein-Ivar Aarsæther, gazetar dhe kryetar i Bordit për më shumë se dhjetë vjet, si edhe disa sekretarë të përgjithshëm që shërbyen gjatë periudhave të ndryshme: Bjørn Cato Funnemark (gazetar),Guri Rusten, filologe – e cila më vonë shërbeu si ambasadore e Norvegjisë në Bosnjë-Hercegovinë dhe si këshilltare e lartë në Ministrinë e Punëve të Jashtme të Norvegjisë – Bjørn Engesland (jurist), si edhe zëvendëssekretari i përgjithshëm për më shumë se dy dekada, Gunnar M. Ekeløve-Slydal (me formim arsimor në filozofi). Mbështetje të çmuar dhanë gjithashtu tre anëtarë të lëvizjes polake “Solidarnost”, që vepronin brenda Komitetit Norvegjez të Helsinkit: Aleksander Gleichgewicht (i diplomuar në fizikë dhe ish-i internuar politik në Poloni, para arratisjes në Norvegji), Tomasz Wacko (i cili kishte ndjekur studimet e historisë dhe kishte qenë i burgosur politik në Poloni, para se të arratiset në Norvegji) dhe Jarosław Pawlak (gazetar). Në këtë mbështetje përfshiheshin gjithashtu edhe punonjës të tjerë të Komitetit Norvegjez të Helsinkit: Ole Drolsum – një nga veteranët e komitetit (gazetar), Ole-Petter Sunde (jurist), Aage Borchgrevink (studiues i letërsisë dhe shkrimtar i njohur), Maria Dahle (gazetare dhe më vonë drejtoreshë e Human Rights House Foundation), si dhe të tjerë që kontribuan në mënyra të ndryshme.
Njëherësh, vlen të potencohet se gjatë kësaj periudhe, përveçse Bordi dhe Sekretariati i Komitetit Norvegjez të Helsinkit, udhëhiqej nga personalitete me ndikim kombëtar dhe ndërkombëtar në fushën e të drejtave të njeriut, edhe Këshilli i Komitetit Norvegjez të Helsinkit përbëhej nga disa personalitete politike me shumë ndikim kombëtar dhe ndërkombëtar, përveç të tjerëve: kryetari i Këshillit Reiulf Steen (i cili gjatë karrierës së tij politike ka shërbyer si lider i partisë socialdemokrate norvegjeze – AP në periudhën 1975-1981, parlamentar në periudhën 1977-1992, dy herë ministër etj.), nënkryetari i Këshillit Jan Petersen (i cili gjatë karrierës së tij politike ka shërbyer si lider i partisë konservatore norvegjeze – Høyre, parlamentar, ministër i Jashtëm etj.). Gjatë kësaj periudhe, Jens Stoltenberg ishte gjithashtu anëtar i Këshillit të Komitetit Norvegjez të Helsinkit. Më vonë, ai u bë i njohur, ndër të tjera, si Sekretar i Përgjithshëm i NATO-s, gjatë mandatit të të cilit statusi i Kosovës në Asamblenë Parlamentare të NATO-s u avancua nga ai i anëtares vëzhguese në nivelin e anëtares së asociuar.
Është gjithashtu e rëndësishme të theksohet se, edhe gjatë luftës në Kosovë, figura të shquara brenda Këshillit të Komitetit Norvegjez të Helsinkit, si regjisorja e filmit dhe gazetarja Maria Warsinska-Varsi, luajtën një rol kyç. Nga qershori i vitit 1999 deri në fund të vitit 2003, ajo dha një kontribut të rëndësishëm në nxjerrjen në dritë të krimeve të kryera nga regjimi i Milošević-it në Kosovë, duke dokumentuar krimet e rënda të luftës për Komisionin e Kosovës për Krimet e Luftës, së bashku me juristë dhe ekspertë të mjekësisë ligjore. Fillimisht, për dy vjet ajo punoi në dokumentimin e krimeve së bashku me Komisionin e Kosovës për Krimet e Luftës. Më pas, kur Komisionit nuk iu lejua të vazhdonte më punën, ajo e vazhdoi angazhimin në bashkëpunim me shoqatat e familjarëve të personave të zhdukur. Ajo luajti një rol kyç edhe në krijimin dhe zhvillimin e këtyre shoqatave, përmes kontakteve të saj në Bosnjë me gratë e Srebrenicës dhe me Komisionin Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur (ICMP),i cili filloi të financonte dhe lehtësonte punën e shoqatave. Warsinska-Varsi, me ndihmën e Nufri Lekajt dhe ekipit të tij, ishte një nga figurat kyçe në themelimin e Komisionit për Krimet e Luftës, duke koordinuar gjatë vitit të parë bashkëpunimin profesional me Komisionin e Bosnjës për Personat e Zhdukur dhe Komisionin e Bosnjës për Krimet e Luftës. Gjatë luftërave në Ballkan ishte krijuar një ekip ndërkombëtar ekspertësh për të ndihmuar organizatat vendore. Ata ofruan ekspertizë në terren, si dhe programe të teknologjisë informative për sistemimin dhe organizimin e provave. Ajo koordinoi gjithashtu bashkëpunimin me ekipin shqiptar të mjekësisë ligjore, me qëllim që ai të përfshihej në punën lidhur me varrezat masive. Së bashku me ekipin e mjekësisë ligjore, ajo zbuloi një numër varrezash masive në pjesë të ndryshme të Kosovës dhe bashkëpunoi me Tribunalin e Hagës lidhur me këto zbulime. Komisioni i Kosovës, së bashku me Warsinska-Varsin, mund të hapte varre me më pak se 20 trupa. Më vonë, së bashku me shoqatat e familjarëve, u desh të rihapeshin varre më të mëdha për të gjetur dhe identifikuar viktimat, si në Mitrovicë dhe Vushtrri, ku u zbuluan gjysma e viktimave të Izbicës. Kontributi i saj ishte i rëndësishëm. Edhe më herët, Warsinska-Varsi dhe vetë Komiteti Norvegjez i Helsinkit kishin kontribuar në nxjerrjen në dritë të krimeve të luftës në Bosnjë. Warsinska-Varsi ishte një pikë kontakti për Komitetin Norvegjez të Helsinkit (KNH), duke e informuar atë vazhdimisht për situatën në terren dhe për krimet e luftës që ishin kryer. Për KNH-në, ajo mblodhi informacione për të burgosurit politikë shqiptarë në Serbi, lirimin e të burgosurve, rastet e përdhunimeve, gjendjen e rëndë dhe cenueshmërinë e viktimave, si dhe mungesën e plotë të interesimit apo të njohjes së kësaj çështjeje nga ana e OKB-së. Gjithashtu, në vitin 2001, KNH-ja i kërkoi asaj të hetonte nëse refugjatë shqiptarë nga Maqedonia kishin kaluar kufirin për në Kosovë. Gjatë këtij misioni, ajo u vu në shënjestër dhe u arrestua nga ushtarët spanjollë të NATO-s dhe u dërgua në Bondsteel. Pasi amerikanët kuptuan se ajo punonte për KNH-në, ajo u lirua. Më pas, ajo i raportoi KNH-së, për gjendjen tejet të rëndë të të burgosurve shqiptarë, të cilët mbaheshin atje në hapësira të rrethuara, të ngjashme me kafaze. Këndvështrimi i saj kritik dhe i pavarur, i formuar nga njohja e drejtpërdrejtë e situatës në terren dhe nga kontakti i afërt me shqiptarët, ishte unik. Shumë prej fotografive të saj u publikuan dhe u bënë publike nga Komiteti Norvegjez i Helsinkit. Fotografitë e saj janë përdorur gjithashtu si prova në Tribunalin e Hagës lidhur me krimet e luftës të kryera ndaj popullit shqiptar. Ky angazhim i gjerë duhet parë gjithashtu në kontekstin e rolit të gjatë institucional të Warsinska-Varsit brenda Komitetit Norvegjez të Helsinkit: ajo ishte anëtare e Këshillit të Komitetit Norvegjez të Helsinkit nga viti 1997 deri në vitin 2020.
Njëkohësisht, vlen të përmendet se Grupi për Kosovën, që vepronte në kuadër të Komitetit Norvegjez të Helsinkit, gjatë periudhës 1988–1995, kishte edhe një numër bashkëpunëtorësh dhe mbështetësish të jashtëm, norvegjezë dhe shqiptarë. Ndër ta përmenden: Tore Lindholm (profesor i filozofisë në Universitetin e Oslos), Svein Mønnesland (profesor i gjuhëve sllave në Universitetin e Oslos), Pål Haugland (avokat), Kjell Høibraaten (politikan dhe afarist), Trond Nordby (historian dhe profesor i shkencës politike në Universitetin e Oslos), Ann Christine Eek (fotografe dhe shoqe e ngushtë e Berit Backer-it), si edhe të tjerë. Në këtë grup bashkëpunëtorësh përfshihej edhe Shkëlzen Kukleci (sociolog, i cili që në vitet 1970 kishte krijuar miqësi me Berit Backer-in, gjatë periudhës kur ajo zhvillonte një studim socialantropologjik në fshatin Isniq të Kosovës), si dhe disa veprimtarë të tjerë të mërgatës shqiptare në Norvegji: Ali Aliu, Hajrie Aliu, Isa Thaçi, Blerim Rexhepi, Jashar Etemaj, Qani Dehari, Afet Ismajli, Jonuz Emini, Rrahim Përçuku, Antigona Qena, Xhemadin Neziri, Gëzim Haklaj dhe Fatmir Lekaj. Po ashtu, në këtë periudhë përfshiheshin edhe disa studentë shqiptarë që studionin në Universitetin e Oslos në fillim të viteve 1990, të cilët Berit Backer i kishte ndihmuar për të vazhduar studimet jashtë vendit: Anila Hyka (IT), Anila Nauni (sociologji), Fisnik Bardudha (IT) dhe Najada Mandi (sociologji). Pas çlirimit të Kosovës në vitin 1999, Sylo Taraku dhe, më vonë, Liridona Gashi u angazhuan për një periudhë në veprimtarinë e Komitetit Norvegjez të Helsinkit.
Rrjedhimisht, kontributi i Komitetit Norvegjez të Helsinkit në arritjen e paqes në Kosovë – si edhe kontributi i tij i përgjithshëm ndër vite në shumë vende, përfshirë edhe veprimtarinë e tanishme nën drejtimin e Berit Lindeman (sekretare e përgjithshme dhe veprimtare e shquar ndërkombëtarisht për të drejtat e njeriut) – është për t’u vlerësuar lart, veçanërisht nga shteti i Kosovës.
PS.
Ky propozim është iniciuar dhe përgatitur nga Fatmir Lekaj, politolog, njëherësh ish-dëshmitar dhe ish-mbështetës i veprimtarisë së Komitetit Norvegjez të Helsinkit për Kosovën. Përmbajtja e propozimit mbështetet në dokumente origjinale të periudhës përkatëse, të cilat ndriçojnë aspektet kryesore të kësaj veprimtarie dhe, nëse është e nevojshme, mund të vihen në dispozicion si informacion shtesë.
Vendimi për dërgimin e këtij propozimi është marrë në bashkërendim me Ambasadoren e Republikës së Kosovës në Norvegji, Shkëlqesinë e Saj, znj. Nita Luci.
Me nderime,
Fatmir Lekaj
_____________________
PROPOSAL FOR HONOR 7 November 2025
To: The Office of the President of the Republic of Kosovo
Subject: The Norwegian Helsinki Committee
Justification:
The Norwegian Helsinki Committee was the first organization in the West to include the issue of Kosovo on its agenda — a development that marked a significant historical moment, as for the first time, efforts to internationalize the Kosovo issue became an official part of the agenda of an influential Western organization.
Being an almost semi-governmental organization, with an advisory role to the Norwegian Ministry of Foreign Affairs (MFA) and considerable influence within the International Helsinki Federation (IHF), the Norwegian Helsinki Committee gave the Kosovo issue a new international dimension, turning it into a genuine topic within the Helsinki Process. This process, based on the Helsinki Final Act (1975), developed on two interrelated levels: through the international civil activity of the Helsinki process, led by the International Helsinki Federation for Human Rights (IHF), and through the intergovernmental activity of the Helsinki process, carried out by state delegations within the framework of the Conference on Security and Cooperation in Europe (CSCE). The latter was conceived as an arena for dialogue between East and West during the Cold War period and introduced an essential innovation: the inclusion of human rights as a distinct principle in interstate relations. This meant not only facing criticism for possible violations of these rights but also that the human rights situation in CSCE member states became a subject of discussion at various political levels. As a result, the issue of human rights became a dominant theme of discourse among the CSCE member states throughout the Helsinki Process. The Western countries criticized the Eastern ones for violations of political and civil rights, while the latter rejected the criticism by referring to one of the fundamental principles of the Helsinki Final Act — the principle of non-interference in internal affairs. At the same time, they accused the West of violating economic and social rights.
The legacy of the Helsinki Process remained highly influential even after the institutionalization of the CSCE, which in 1995 took the form of the Organization for Security and Cooperation in Europe (OSCE). This development contributed to reducing the absolute importance of the principle of non-interference and to affirming human rights as an international standard. This, however, does not mean that the Westphalian principle — now also included among the fundamental principles of the Helsinki Final Act — was abolished or disappeared. It remained in force as a guiding principle of interstate relations, but its significance diminished insofar as it concerned respect for human rights. In this sense, violations of fundamental rights could no longer be considered merely internal matters, but legitimized international reaction, especially in cases where state regimes infringed upon basic citizens’ rights and caused humanitarian crises. At the same time, this process contributed to the consolidation of European policies of security and peace through NATO. In this context, for the implementation of peacekeeping operations, the OSCE could request military support from NATO or the EU — as was the case with Kosovo. Fortunately, during that period, Norway — a country with extensive expertise and a strong humanitarian commitment within the framework of the Helsinki Process — held the role of the OSCE’s chairing state during the war in Kosovo.
Seven main reasons for the proposal to honor the Norwegian Helsinki Committee (NHC)
1. The NHC encouraged and supported the organization of the first fact-finding mission to Kosovo concerning the human rights situation there. The delegation consisted of individuals with direct influence within the network of the Helsinki Civil Process, who also enjoyed friendly relations and cooperation with important figures within this network. This was of particular importance, since, unlike the Council of Europe and the United Nations, the less bureaucratic organizational structure of the CSCE created greater space for influence and “bottom-up” lobbying. In this way, the Helsinki Civil Process — through the International Helsinki Federation, composed of the National Helsinki Committees — exerted a significant influence on the Intergovernmental Helsinki Process, especially in relation to the delegations of Western states within the CSCE framework. Specifically, this delegation traveled to Kosovo before the fall of the Berlin Wall and aimed to observe and analyze the human rights situation. Among others, it consisted of: Karl von Schwarzenberg, Chairman of the International Helsinki Federation — a friend and collaborator of Václav Havel; Kenneth Anderson, representative of American Helsinki Watch — a friend and collaborator of Jeri Laber, Vice President of the International Helsinki Federation and Executive Director of American Helsinki Watch; and Kristoffer Gjøtterud, representative of the Norwegian Helsinki Committee — a friend and collaborator of Andrei Sakharov. In fact, this delegation traveled to Kosovo under the guidance of Berit Backer, who at that time acted as a coordinator between the Group for Kosovo — which operated within the Norwegian Helsinki Committee (GKNHC) — and the International Helsinki Federation (IHF).
Backer also made a special contribution to the collection and interpretation of information on the human rights situation during the stay of this delegation in Kosovo. As a result, in January 1990, the first report on the situation in Kosovo was published by this joint delegation, authored by Kenneth Anderson, titled “…Crisis in Kosovo.” This report presented concrete recommendations to decision-makers in the European Community, the Council of Europe, and U.S. foreign policy regarding developments in Kosovo. The information and recommendations contained in this report — prepared by a delegation of such stature — were of particular importance, as they provided an independent and credible overview of the situation on the ground. Moreover, as an important part of the International Helsinki Federation, the American Helsinki Committee, namely American Helsinki Watch (later known as Human Rights Watch), played a significant advisory role in U.S. foreign policy, particularly for the American delegation within the framework of the CSCE. During the period 1986–1989, this delegation was led by Warren Zimmermann, who later served as the U.S. ambassador to Yugoslavia until 1994.
In fact, in this report, at the insistence of Berit Backer, two important advisory recommendations were adopted and included as an integral part of it. Specifically, on page 43 of the report, U.S. foreign policy decision-makers were officially advised to open an American consulate in Kosovo. This request had been raised earlier, but now it gained a formal and institutional basis, as it was included in an important and authoritative report. At the same time, on page 44 of the report, the European Community and the Council of Europe were urged that any future process of integrating Yugoslavia into the European market and economic system, should be conditioned on the full restoration of respect for human rights in Kosovo. It is also emphasized that the European Community and the Council of Europe have an obligation to require Yugoslavia to fulfill the international human rights standards that it had long pledged to uphold. Moreover, the report stresses that the European Community and the Council of Europe should begin by demanding accountability regarding why the delegation of the European Parliament, sent to Kosovo in May 1989 to investigate developments, was forced to leave, since, according to the delegation’s own statement, it had been impossible to fulfill its mandate.
2. The NHC organized the first visit of a Kosovo delegation, led by Ibrahim Rugova, to the West from February 14th to 18th, 1990 — in Oslo and departing from Oslo — thereby helping to establish the first political and diplomatic connections between Kosovo’s representatives and Western circles. This visit took place in the spirit of the objectives of the Helsinki Civil Process, one of which was to encourage and promote opposition forces operating under repressive regimes. During the visit to Norway, the Kosovo delegation led by Ibrahim Rugova met with several important Norwegian state and cultural figures. Moreover, earlier on September 12th, 1989, Berit Backer had been present as an encourager and observer during the initial discussions at the Association of Writers of Kosovo, which later resulted in the founding of the Democratic League of Kosovo (LDK). This occurred specifically when Berit Backer led the joint delegation’s visit to Kosovo, consisting of representatives of the International Helsinki Federation, the American Helsinki Watch, and the Norwegian Helsinki Committee.
3. The NHC organized the visit and program of the Delegation of the Assembly of Kosovo to Western countries immediately after the Declaration on July 2nd, 1990, thus contributing to the dignified representation of Kosovo’s institutions during that highly sensitive period.
4. The NHC encouraged and supported the formation of the core of civil society in Kosovo, particularly through its concrete cooperation with Gazmend Pula in the establishment and support of the activities of the Kosovo Helsinki Committee, as well as through its cooperation with Adem Demaçi and others, in supporting the Council for the Defense of Human Rights and Freedoms in Prishtina. Within this framework, the initiative to establish the Center for the Rehabilitation of Former Albanian Political Prisoners in Kosovo, which was implemented in 1999 by Feride Rushiti, was also included.
5. The NHC encouraged and supported the formation of the core of civil society in Albania, particularly through the establishment of the country’s first non-governmental organization — the Center for Human Rights and for the Rehabilitation of Victims of the Political Persecution by the Totalitarian Regime — which represented the first external nucleus for the promotion of human rights and democratization in Albania. It also assisted in the establishment of the Albanian Helsinki Committee, through concrete cooperation with Arben Puto, Kujtim Çashku, and others. This engagement also included Berit Backer’s additional efforts to enable Albania’s representation at the Expert Meeting of the Conference on Security and Cooperation in Europe (CSCE), even though at that time, Albania was not a CSCE member and was the only European state that had not signed the Helsinki Final Act (Helsinki Declaration, 1975).
6. The Norwegian Helsinki Committee (NHC) established the Group for Kosovo within its framework in 1988 (GKKNH). From 1990, this group obtained official status as an integral part of the Committee and simultaneously as an activity within the International Helsinki Federation (IHF).
Upon Backer’s initiative, the KGNHC, continued its activity as the Balkan Group within the NHC (BGNHC). They did this to ensure that the information and activity of this group would not be completely prejudged as subjective to Kosovo, but would be as accessible, convincing and acceptable as possible for the chancellors’ offices in Western countries. The information and recommendations that this group sent—both as part of the “Helsinki Civil Process” (under the umbrella of the IHF) and directly to Western state delegations participating in the Intergovernmental Helsinki Process (Conference on Security and Cooperation in Europe – CSCE)—carried undeniable weight. They were valued for the credibility of their sources and for their influence in shaping an objective picture of the situation in Kosovo, helping to dismantle the false image spread by Serbian-Yugoslav propaganda. The importance of this contribution was further enhanced by the fact that this activity was carried out on behalf of the Norwegian Helsinki Committee, which functioned as almost semi-governmental and advisory organization to the Norwegian Ministry of Foreign Affairs—a state with an active role and high moral credibility in international relations. A special merit for this contribution and for the abovementioned points belongs to Berit Backer and Kristoffer Gjøtterud.
7. The NHC had a significant advisory influence. In particular, the coordinator and co-coordinator of the Kosovo Group within the Norwegian Helsinki Committee – Berit Backer and Kristoffer Gjøtterud, gave valuable advice to the two most influential political figures in Kosovo in the early 1990s – Ibrahim Rugova and Adem Demaçi, regarding the approach and vision of the Albanian resistance in Kosovo. They recommended that efforts should focus on democratic and non-violent methods, avoiding any hasty actions and not falling for provocations that could give the Milošević regime a pretext to present the Albanian resistance as violent. Such a perception, according to them, would help the Belgrade regime convince foreign observers and international opinion that the Albanians were not willing to resolve the Kosovo issue through democratic means. At the same time, it is worth mentioning that during the first visit of the Kosovo delegation, led by Ibrahim Rugova – as mentioned in point 2 – an open gathering for journalists was held at the Norwegian Helsinki Committee in Oslo on February 17th, 1990 (at which the author of this text was also present). During this gathering, Ibrahim Rugova held a speech where he publicly expressed the highest regard for Backer and Gjøtterud, as well as for their valuable advice. Meanwhile, Adem Demaçi, in his capacity as chairman of the Council for the Defense of Human Rights and Freedoms in Prishtina (the CDHRF), had consistently appreciated the advice of Backer and Gjøtterud, the latter of whom was simultaneously the vice-chair of the Board of the Norwegian Helsinki Committee and an honorary member of the CDHRF.
It was of particular importance that Demaçi – who was considered the spiritual leader of the LPK and was regarded by many of his associates as self-willed – especially appreciated the advice of Backer. Not only did Demaçi say this in his remarks on the day of Backer’s funeral, when he emphasized “her valuable advice”, he often repeated it privately (in which it happened that the author of this text was also present) that for the freedom of Kosova that we enjoy today, Backer’s advice had been invaluable. It is significant that Backer had convinced Demaçi that if Kosovo Albanians could not be freed through peaceful efforts or passive resistance, this would legitimize other forms of active resistance, and the international support for Kosovo would not be lost. In other words, although Demaçi was not optimistic that Kosovo would be liberated only through peaceful methods, he had been persuaded that these methods would have a legitimizing effect for other eventual methods for the liberation of Kosovo, with the support of the international community. Therefore, he remained loyal to this political approach until the Dayton Conference. As an example of this, in a 1992 interview (an interview also published in the biographical book on Demaçi by Shkëlzen Gashi, on page 98), Demaçi stated the following: “Peaceful resistance is a modern method, but I am afraid that Serbia is trying to pull us out of tact to ‘prove’ to the world that Albanians do not like solving problems by democratic means without violence. Nevertheless, thanks to the help of the Democratic League of Kosovo (LDK), the people are keeping their calm, wisdom, peace and patience. As things are going further, time will require other forms of resistance, which I don’t know what will be, but the people will look for them in one moment and will find those forms. If the international community will support us energetically for the realization of our goals, then the sacrifices will be smaller…”.
At the same time, through their extensive network of contacts within the framework of the Helsinki Process, Berit Backer and Kristoffer Gjøtterud insisted that some of Kosovo’s most well-known dissident figures – distinguished for their activism before and after the fall of the Berlin Wall – among them Adem Demaçi, Ibrahim Rugova and Ukshin Hoti, should be nominated for the “Sakharov Prize.” This insistence aimed to increase international recognition of the peaceful and legitimate efforts of the people of Kosovo for freedom, democracy, and self-governance.
Conclusion
The Norwegian Helsinki Committee was established much earlier (in 1977) than many of the other Helsinki committees in Western countries. This can only be explained by Norway’s strong willingness to engage in the service of global peace and the protection of human rights, in accordance with the humanitarian tradition of the well-known Norwegian humanist, diplomat, and scientist Fridtjof Nansen. At the same time, this is also connected to the political context of the Nordic states after the Second World War, which were under constant threat from the Soviet Union. Nevertheless, among them, Norway proved to be the most proactive state in the field of international relations, especially in relation to NATO, the United States of America, and other international structures such as the CSCE (which later became institutionalized as the OSCE), etc.
Specifically, the establishment of the Norwegian Helsinki Committee was connected to the expansion of the international civil society dimension for human rights that accompanied the Helsinki Process. On one hand, this dimension included the efforts of activists in totalitarian and authoritarian countries who demanded respect for the human rights principle enshrined in the Helsinki Final Act — as in the cases of the Moscow Helsinki Group, the Solidarity movement in Poland, or Charter 77 in Czechoslovakia. On the other hand, the support these activists found in the West — through the first Helsinki committees, such as the U.S. Helsinki Watch, the Norwegian Helsinki Committee, and other sister committees — in line with Andrei Sakharov’s appeal for international cooperation, led to the establishment of the International Helsinki Federation, which further strengthened the international dimension of the civil activity for human rights within the Helsinki Process.
In the early 1980s, the Norwegian Helsinki Committee expanded its activities to include support for the Polish “Solidarity” movement. As part of this involvement, one of the well-known Polish dissidents, Aleksander Gleichgewicht – a former political internee in Poland, became engaged as an information secretary in the Norwegian Helsinki Committee, after his escape to Norway. This engagement reflected the organization’s openness to direct cooperation with representatives of movements opposing repressive regimes in Eastern Europe. In the same spirit, the Committee began to take an increasing interest in the dissident movements of Kosovo, which operated against Belgrade’s oppressive regime. This interest led to the establishment of the Group for Kosovo within the Norwegian Helsinki Committee (GKKNH) — a development of particular significance, as for the first time the efforts to internationalize the Kosovo issue became an official part of the agenda of an influential Western organization. In this context, the Group for Kosovo, with the full support of the Norwegian Helsinki Committee, in addition to its general activities for Kosovo within the Helsinki Process, undertook several initiatives with far-reaching impact. It encouraged, supported and guided the journey of the first fact-finding mission concerning the human rights situation in Kosovo; organized the first visit of a Kosovo delegation, led by Ibrahim Rugova, to the West — specifically to Oslo, from where the visit began on February 14th, 1990; organized the visit and program of the Kosovo Assembly Delegation to several Western countries immediately after the proclamation of the Declaration of July 2nd 1990; encouraged and supported the establishment of the core of civil society in Kosovo and in Albania; and contributed, in the early 1990s, with valuable advice to Kosovo’s key political figures — Ibrahim Rugova, Adem Demaçi, and others — regarding the approach and vision of the Albanian resistance in Kosovo.
This activity was not only the result of the commitment of the GKKNH leadership, but also of the broad institutional support within the Norwegian Helsinki Committee itself. At the forefront of this work stood the coordinators of the GKKNH: Berit Backer, a renowned anthropologist, idealist, and great friend of the Albanian people, and Kristoffer Gjøtterud, a professor of physics at the University of Oslo and simultaneously vice-chair of the Board of the Norwegian Helsinki Committee. The responsible person of the GKKNH was Nufri Lekaj, a former prisoner and politically persecuted individual under the Serbo-Yugoslav regime. Before his arrest, he had pursued studies in electrical engineering in Kosovo, while after his release — having avoided a second arrest and managing to escape — he continued studies in sociology and journalism in Norway. Lekaj was proposed as the responsible person of the GKKNH because, since 1987, he had gained public recognition in the Norwegian media as a proven example of a torture victim of the Serbo-Yugoslav regime, as well as an active and organized member of the movement of Kosovo Albanians against Belgrade’s oppressive regime. Moreover, the activities of the GKKNH were strongly supported by the Board, the Secretariat, and, in general, the staff of the Norwegian Helsinki Committee. Among the most important supporters were Stein-Ivar Aarsæther, journalist and chair of the Board for more than ten years, as well as several secretary-generals who served during various periods: Bjørn Cato Funnemark (journalist), Guri Rusten, philologist — who later served as Norway’s ambassador to Bosnia and Herzegovina and as a senior adviser in the Norwegian Ministry of Foreign Affairs — Bjørn Engesland (law graduate), and the deputy secretary-general for more than two decades, Gunnar M. Ekeløve-Slydal (with an academic background in philosophy). Valuable support was also provided by three members of the Polish “Solidarity” movement who operated within the Norwegian Helsinki Committee: Aleksander Gleichgewicht (with a degree in physics and a former political internee in Poland before fleeing to Norway), Tomasz Wacko (who had studied history and had been a political prisoner in Poland before escaping to Norway), and Jarosław Pawlak (journalist). Also included in this support were other staff members of the Norwegian Helsinki Committee: Ole Drolsum — one of the committee’s veterans (journalist), Ole-Petter Sunde (law graduate), Aage Borchgrevink (literature graduate and well-known writer), Maria Dahle (journalist and later director of the Human Rights House Foundation), as well as others who contributed in various ways.
At the same time, it is worth emphasizing that during this period, in addition to the Board and Secretariat of the Norwegian Helsinki Committee being led by individuals with significant national and international influence in the field of human rights, the Council of the Norwegian Helsinki Committee was also composed of several political figures with substantial national and international impact, among them: the chair of the Council, Reiulf Steen (who, during his political career, served as leader of the Norwegian Social Democratic Party – the Labour Party – from 1975 to 1981, a member of Parliament from 1977 to 1992, twice a government minister, etc.), and the vice-chair of the Council, Jan Petersen (who, during his political career, served as leader of the Norwegian Conservative Party – Høyre, as a member of Parliament, Minister of Foreign Affairs, etc.). During this period, Jens Stoltenberg was also a member of the Council of the Norwegian Helsinki Committee. He later became known, among other things, as Secretary General of NATO, during whose term Kosovo’s status in the NATO Parliamentary Assembly was advanced from observer member to associate member.
It is also important to highlight that even during the war in Kosovo, prominent figures within the Council of the Norwegian Helsinki Committee, such as the film director and journalist Maria Warsinska-Varsi, who played a decisive role from June 1999 to the end of 2003 in shedding light on the crimes committed by the Milošević regime in Kosovo, documenting the major war crimes committed for the Kosovo War crimes commission with lawyers and forensic experts. First she documented two years with the Kosovo commission on war crimes and later she continued with the family association of missing people, when the commission was not allowed to work more. She played a key role in helping the family associations to be created, through her contacts in Bosnia with the Srebrenica women and the ICMP, who started to fund and facilitate the work of the association. Warsinska-Varsi was, with the help of Nufri Lekaj and his team, a key figure to establish the war crimes commission, coordinating expert cooperation the first year with the Bosnian commission of missing people and the Bosnian commission of war crimes. During the Balkan wars there had been created an international team of expertise helping the local organizations. They provided expertise in the field, and offered IT-programs to organize the evidence. She also coordinated the cooperation with the Albanian forensic team to join the work on the mass graves. With the forensic team she uncovered multiple mass graves throughout the country and cooperated with the Haag tribune about the discoveries. The Kosovo commission with Warsinska-Varsi could open graves with less than 20 bodies. Later they had to reopen larger graves with the family associations to find and identify victims like in Mitrovice and Voushtrri, where they uncovered half of the Izbize victims. Her contribution was significant, earlier, Warsinska-Varsi and the Norwegian Helsinki Committee itself had also contributed to exposing war crimes in Bosnia. Warsinska-Varsi was a contact for the NHC, giving updates on the situation in the field on the war crimes committed. For the NHC, she gathered info on Albanian political prisoners in Serbia, the releases of prisoners, information on rape cases, and their vulnerable situation and the total lack of interest or recognition from the UN on the matter. Also, in 2001, she was asked by NHC to investigate if Albanian refugees from Macedonia had crossed the border to Kosovo. On this mission she was targeted and arrested by the Spanish Nato soldiers and brought to Bond steel. Once the Americans realized she worked for NHC, she was released. She later reported to NHC about the dire situation for the Albanian prisoners kept there in cages. Her critical independent point of view from the inside, with the Albanians was unique. Many of her images were published and made public by NHC. Images have also been used as evidence in the Hague Tribunal on war crimes committed on the Albanian people. This extensive engagement should also be seen in the context of Warsinska-Varsi’s long-standing institutional role within the Norwegian Helsinki Committee: she served as a member of the NHC Council from 1997 to 2020.
At the same time, it is worth mentioning that the Group for Kosovo, which operated within the Norwegian Helsinki Committee during the period 1988–1995, also had a number of external collaborators and supporters, both Norwegian and Albanian. Among them were: Tore Lindholm (professor of philosophy at the University of Oslo), Svein Mønnesland (professor of Slavic languages at the University of Oslo), Pål Haugland (lawyer), Kjell Høibraaten (politician and businessman), Trond Nordby (historian and professor of political science at the University of Oslo), Ann Christine Eek (photographer and close friend of Berit Backer), as well as others. Included in this group of collaborators were also Shkëlzen Kukleci (a sociologist who had developed a friendship with Berit Backer in the 1970s, during the period when she conducted a social-anthropological study in the village of Isniq in Kosovo), as well as several other activists from the Albanian diaspora in Norway: Ali Aliu, Hajrie Aliu, Isa Thaçi, Blerim Rexhepi, Jashar Etemaj, Qani Dehari, Afet Ismajli, Jonuz Emini, Rrahim Përçuku, Antigona Qena, Xhemadin Neziri, Gëzim Haklaj, and Fatmir Lekaj. Likewise, during this period, several Albanian students studying at the University of Oslo in the early 1990s were also involved; Berit Backer had helped them to continue their studies abroad: Anila Hyka (IT), Anila Nauni (sociology), Fisnik Bardudha (IT), and Najada Mandi (sociology). After the liberation of Kosovo in 1999, Sylo Taraku and, later, Liridona Gashi were involved in the work of the Norwegian Helsinki Committee for a period.
Consequently, the contribution of the Norwegian Helsinki Committee to achieving peace in Kosovo – as well as its overall contribution over the years in many countries, including its current activities under the leadership of Berit Lindeman (Secretary General and internationally renowned human rights activist) – deserve the highest recognition, particularly from the state of Kosovo.
PS.
This proposal was initiated and prepared by Fatmir Lekaj – political scientist, and at the same time a former witness and former supporter of the activities of the Norwegian Helsinki Committee for Kosovo. The content of the proposal is based on original documents from the relevant period, which shed light on the main aspects of this activity and, if necessary, can be made available as additional information.
The decision to submit this proposal was taken in coordination with the Ambassador of the Republic of Kosovo to Norway, Her Excellency Ms. Nita Luci.
#
With respect,
Fatmir Lekaj
© Pashtriku.org
