EVARIST BEQIRI DHE VLERAT E SHKRIMIT “NJË ROMAN ME PESHË HISTORIKE”: “HALIMI” I PETRO MARKOS
Nga Prof. Dr. Albert HABAZAJ
Qysh në krye të këtij shkrimi reflektues, dua të shprehem: Faleminderit dr. Evarist Beqiri për shkrimin “Një roman me peshë historike” (kushtuar romanit “Halimi” i Petro Markos)
Ky shkrim lakonik dhe me shumë vlera i Evaristit, birit të denjë tërbaçiot, dr. Evarist Beqiri për romanin e shkrimtarit të shquar Petro Marko, kalorësin rebel të lirisë kushtuar Halim Xhelo Tërbaçit tonë të idealeve të larta kombëtare meriton mirënjohje jo vetëm për risjelljen në kujtesën e sotme të dy burrave të mëdhenj të kombit tonë, (shkrimtari i humanizmit universal nga Dhërmiu, luftëtari dhe frymëzimtari i Njëzetës nga Tërbaçi), por sidomos për çka unë e quaj një kambanë kushtrimi për ndërgjegjen kombëtare sot ndër ne.
Shkrimi i Evaristit më ktheu mbrapa në kohë, kur unë isha nxënës i shkollës 8-vjeçare “Halim Xhelo” Tërbaç në Gryka, ndoshta në klasë të tretë. I kam pasur qejf librat e mirë, qysh fëmijë. Atëherë kemi ardhur në Vlorë me grupin e fatosave, ndoshta të pionierëve me drejtor Dragoin e këngës labe Kujtim Mici dhe këtë e verifikoj, duke kërkuar në bibliotekën time romanin “Halimi” të Petro Markos, blerë në Skelë, më 10 shtator 1969.
E kam dashur shumë Petro Markon për veprën e tij të shkëlqyer letrare, sidomos për romanin “Halimi” (Tiranë; “Naim Frashëri”; 1969, 207 f.), për romanin etnologjik “Ultimatum” me objekt Luftën e Vlorës, 1920 (Tiranë, “Naim Frashëri”, 1972, [328] f., ku ndër personazhet kryesorë është Halimi ynë, po ashtu Selman Hyseni, Murat Tërbaçi etj.
Po ashtu e dua Petro Markon, këtë burrë që kullon fisnikëri e karakter edhe për vjershën e tij “Të kish’ rritur Labëria” thurur më 1937 për Halimin, e cila këndohet në Tërbaç e gjetkë si këngë e përvajshme e përjetësimit të Heroit.
Sa ngjanin në karakter e dinjitet Halimi me Petron!
E dua shumë Petro Markos, saqë do të kisha dëshirë të ishte nga Tërbaçi (po yni është dhe Dhërmiu, se derë e tepsi kemi qenë, si i thonë fjalës), të paktën, sipas burimeve shkrimore, qysh nga koha e Nilo Catalanos (vitet 1630-1640 e në vijim).
Evaristi meriton mirënjohje për mesazhet që jep, duke u shprehur se “romani “Halimi” nuk është thjesht letërsi. Ai është kujtesë, ideal dhe karakter…Sa grimca nga ajo djalëri e kulluar e shqiptarizmës jeton ende tek ne sot?”
Në nderim të 5 Majit – ditës simbolike të dëshmorëve, sjell ndërmend këngën popullore
“Lule more trima
Që ratë për Atdhe”
dhe shtoj:
Ju e bëtë detyrën
Çfarë po bëjmë ne?!
Evaristi më tej nënvizon: “Ndoshta nuk është rastësi që disa libra nuk plaken kurrë. Sepse nuk flasin [thjesht] për kohën e tyre…por për ndërgjegjen tonë”.
Mendojmë se është e duhur që të kujtojmë se një nga pseudonimet që përdorte Halim Xhelo në shkrimet që botonte ishte “NDËRGJEGJJA KOMBËTARE”
Ç’mendje parashikuese kishte për të ardhmen gri me nuanca të murme…
***
TAKOVA ROBERT GORON
Prof. Dr. Albert HABAZAJ
Në Skelë përhumbur ecja, si i pa orientuar
Një zë më foli në emër, si kumbim Joni,
Ky zë në kujtesë me diell qe regjistruar,
Me diellin e 40 viteve që s’ishim parë më foli.
*
Sikur 40 ëngjëj m’u ulën mbi supet e rëna
Më falën hoje të ëmbla nga shpirti i pastër,
Nga gurrat e shpirtit buroi vargu dhe kënga
Peneli me motive i djalit të Bregut të kaltër.
*
Shpirti i dëlirë, i butë i idealistit
Që s’bëri grataçele, po ndezi llamba drite,
Për të tjerët pranoi e sfidoi fatin e Sizifit
Miliona mirësi mbolli për tanët, në qytetërimpritje…
*
Nuk është Prometeu ky që takova, jo,
Një djalë Himare është, që fjalën mjaltë e ka,
Në kafe u ulëm me adashin, të malluar domosdo
40 vjet pa takuar kujtesa na i dha në tabaka.
*
Sikur dhe zanat e malit tok me sirenat e detit
Të më vinin, s’ma jepnin dot gëzimin e atij çasti,
Lastar i qeshur dikur, Potam sinqeriteti
Sot tribunë humane, me fisnikëri të bukur, si i ati.
Vlorë, 22 Prill 2026
