Jetëshkrimi historik i veprimtarit të Lëvizjes – Shyqëri Ukshini
RRUGЁTIMI IM NЁ LЁVIZJEN KOMBЁTARE
Demonstratat e Marsit e Prillit të vitit 1981, ndikuan fuqishëm në zgjimin e ndjenjave kombëtare te shumica e shqiptarëve që e ndjenin peshën e robërisë. Edhe shqiptarët që ndodheshin në vendet e Evropës Perendimore u mobilizuan për t’u solidarizuar me kërkesat e demonstruesve në Kosovë. Ata nën drejtimin e heronjëve të kombit Jusuf Gërvalla dhe Kadri Zeka gjatë vitit 1981, organizuan demonstratat e para në disa qytete në Zvicër, Gjermani, Belgjikë dhe Austri.
Shërbimet sekrete jugosllave synonin t’i mbajnë nën kontrollë bashkatdhetarët për të mos i lejuar që të sensibilizojnë opinionin ndërkombëtarë për gjendjen në Kosovë dhe ndiqnin çdo veprimtar që fliste për pozitën e rëndë të popullit shqiptar në Jugosllavi, apo angazhohej për mobilizimin e shqiptarëve kundër sistemit jugosllav.
Në ditët e 45 vjetori të organzimit të demonstratave të vitit 1981, në qytetet e Evropës Perendimore, kemi zhvilluar intervista me veprimtarët e asaj kohe Shyqëri Ukshini dhe Gafurr Qalaj, dy prej bashkëatdhetarëve të parë që jenë angazhuar për organizim të demonstratave jashtë Kosovës dhe për shkak të aktiviteteve atdhetare ata nuk kanë mundur të kthehen në Kosovë dhe pranë familjeve të tyre për afër dy dekada.
Shyqëri Ukshini
***
R. A.: Z. Ukshini ju për shkak të angazhimeve tuaja politike kundër regjimit okupues serbo-jugosllav, për kohë të gjatë nuk e keni parë familjen, farë e fisin, shoqërinë dhe vendlindjen Tuaj. A mund të na flisni pak për veten?
Shyqëri Ukshini: Unë jam lindur 11.09.1952, në fshatin Kuregj, i cili shtrihet në mes të Gjilanit, Kumanovës dhe Preshevës. Aq sa e kishim Gjilanin larg, po aq larg e kemi pasur edhe Preshevën. Atje ku e kemi pasur shtëpinë gjysma e pronave na patën ngelur jashtë kufirit të Kosovës në Serbi. Nganjëherë thosha, familja ime ka përjetuar ndarje të dyfishtë të territoreve, si të atyre kombëtare ashtu edhe atyre familjare.
Shkollën fillore, 4 klasë i kam kryer në Kuregj, katër të tjera në Zhegër, ndërsa shkollën e mesme e kam kryer në shkollën Normale në Gjilan.
Jam rritur duke dëgjuar nëpër oda peripecitë dhe vuajtjet që kanë pasur shqiptarët, jo vetëm të asaj ane në Kardak, por gjithandej trojeve shqiptare që kishin mbetur të pushtuara nga Jugosllavia.
Debatet zhvilloheshin përmes evokimit të kujtimeve të atyre që kishin përjetuar krimet e Serbisë, vrasjet e dëbimin e popullatës shqiptare nga regjioni i Toplicës, Jabllanicës e Kosanicës në vitet 1876-1878, për krimet e ushtruara kundër shqiptarëve nga regjimet pushtuese të mbretërisë serbe gjatë luftrave ballkanike dhe pushtimit të trojeve tona, për kohën në mes të dy luftrave botërore, për krimet e pas luftës së Dytë Botërore nga regjimi komunist i cili ka ushtruar dhunë e gjenocid të tmerrshëm në ato anë. Kam dëgjuar rrëfime rrënqethëse.
Ndihesha mirë kur dëgjoja edhe për trimëritë dhe përpjekjet e shqiptarëve për të iu kundërvënë pushtimit, dhunës e gjenocidit dhe kisha admirim për ata që kishin luftuar për liri dhe të drejta kombëtare.
Kësaj dhune nuk i ka shpëtuar as familja ime. Ajo në mënyrë sistematike ka qenë e ballafaqur me krimet dhe në çdo periudhë ka pasur të paktën nga një ose dy anëtarë të saj të vrarë, në luftime të drejtpërdrejta ose si viktima të ekspeditave ushtarake e policore kundër shqiptarëve.
Më të freskëta ishin kujtimet dhe më së shumti flitej për tmerrin që kishin përjetuar banorët e fshatit nga brigada e ashtuquajtur maqedono-kosovare e cila kishte bërë krime të llahtarshme në fshatrat e Karadakut. Flitej se ajo brigadë kriminale në fshatin Sopot të Kumanovës, kishte vrarë dhe zhdukur pa gjurmë të gjithë burrat e fshatit. Pasi kishin kryer krime të tmerrshme në rrethinat e Kumanovës partizanët e asaj brigade kalojnë në Kosovë dhe vazhdojnë të ushtrojnë gjenocid mbi shqiptarët në rrethin e Gjilanit.
Në muajin Nëntor të vitit 1944, kanë arrestuar qindra burra dhe të rinjë shqiptar në mesin e të cilëve edhe 6 anëtarë të familjes sime, ndër ta edhe babain tim. Në fshatin Llashticë kanë filluar t’i torturojnë dhe t’i ekzekutojnë shqiptarët e arrestuar. Babai im i vetëm ka arritur të ikë dhe të shpëtoj nga ekzekutimi. Ai tregonte se në ikje e sipër përveç me breshëri plumbash e kanë gjuajtur edhe me minahedhës. Fatmirësisht kishte shpëtuar pa ndonjë lëndim serioz. Por, skenat që babai i kishte parë dhe përjetuar në Zhegër e Kuregjaj e Llashticë kanë lënë pasoja të mëdha në shëndetin e tij. Ai shpeshherë kur i kujtonte ato skena shqetësohej aq shumë sa nuk mund t’i kontrollonte dot emocionet e tij dhe ne e kishim të vështirë ta qetësojmë. Thoshte se ka parë duke i përvëluar fëmijët me ujë të valuar nën sy të nënave… Krime të ngjashme ai kujtonte se janë kryer përveç në Zhegër e Llashticë, edhe në Isevukt, Depce, Caravajkë, në Kitkë, etj. Pastaj pas luftës së Gjilanit të drejtuar nga Mulla Idrizi, ushtria partizane jugosllave kishte vrarë mijra shqiptarë gra, pleq e të rinjë në tërë hapsirën mes Kamenicës, Gjilanit dhe Ferizajit…. Kur flitej për këso ngjarjesh nepër oda zakonisht shpalosnin kujtime njerëz që kishin qënë të pranishëm dhe kishin parë me sy të tyre krimet monstruoze të ushtrisë jugosllave jo vetëm në Karadak por gjithandej trevave të pushtuara shqiptare. Këto histori tek unë kanë krijuar në ndjenjë urrejtjeje për pushtuesit qysh si fëmijë…
R. A.: Si ishte fëmijëria juaj ?
Shyqëri Ukshini: Fëmijërinë e kam pasur shumë të vështirë. Si nxënës në shkollën fillore jam mësuar të ballafaqohem me vështirësi. Katër vite të shkollës fillore i kam kryer në Zhegër. Shkolla ka qenë 7 kilometra larg. Duhej bërë 14 kilometra rrugë vajtje ardhje në këmbë. Zakonisht niseshim dy orë para se të fillonte mësimi. Gjatë dimrit kishim më shumë vështirësi për shkak se edhe ishte errësirë, friksoheshim deri sa mbërrinim në shkollë. Atëherë edhe kafshë të egra kishte më shumë se sot. Mësimin e fillonim në ora 8 deri në mesditë. Nuk kishim rroba të mjaftueshme. Shpesh shkonim të zbathur në shkollë. Disa herë duhej kaluar lumin, nuk kishte asnjë urë mbi lumë. Kështu që vështirësitë për mua fillojnë nga fëmijëria dhe sikur u kalita me to.
R.A: Këto vështirësi kanë qenë vetëm për ju dhe familjen Tuaj, apo për tërë fshatin?
Shyqëri Ukshini: Jo vetëm për ne, ose fshatin, por për tërë Kosovën dhe për shqiptarët në përgjithësi që jetonin në trojet e tyre të ndara e të pushtuara nga Jugosllavia. Ka pasur një pakicë e vogël që kanë jetuar mirë, por ata kryesisht kanë qenë të lidhur me pushtuesit.
Familjet e pasura nga pjesa dërmuese e Kosovës, nga Shkupi e Kumanova, (po flas edhe për këto dy qytete në Maqedoni, sepse kemi pasur familjarë e të afërm që kanë jetuar atje dhe e di mirë gjendjen se si ka qenë), pushtuesit në mënyrë të orkestruar i kanë vrarë, i kanë dëbuar në Turqi, ose i kishin varfëruar skjshmërisht duke iu konfiskuar gjithë pasuritë. Vitet e pesëdhjeta e gjashtëdhjeta të shekullit të kaluar, kanë qenë tmerrësisht të rënda për shqiptarët. Ka dominuar një varfëri e skajshme, e shoqëruar me dhunë e terror që ushtrohej nga pushtuesit, me qëllim që ata të realizonin planet e tyre për shpërngulje masive të shqiptarëve në Turqi.
Më kujtohet si fëmijë kur i maltretonin deri në vdekje krejt burrat e fshatit gjatë aksionit për grumbullimin e armëve. Ato skena që kam pasur rastin t’i shoh nuk harrohen kurrë dhe kanë shkaktuar në qenien time një traumë dhe një urrejtje për regjimin që më ka përcjellur gjatë gjithë jetës.
R. A: Si e siguronit ekzistencën në ato kushte të rënda?
Shyqëri Ukshini: Babai im Islami, gjatë ditës ka punuar në ndërtimtari në Shkup, kurse gjatë natës ka ruajtur në punishte. Përpiqej për të fituar më shumë dhe për të krijuar mundësitë e shpërnguljes së familjes nga fshati drejt qytetit, sepse ishim shtatë fëmijë. Babai kishte dëshirë të na shkollonte. Nga fshati thuajse ishte e pamundur të ndiqnim shkollimn, aq më tepër kur prindërit duhej të kujdeseshin edhe për pesë fëmijë të xhaxhait të cilit i vdiq gruaja dhe fëmijët e tij janë rritur nga nëna ime.
Për familjen gjendja u rëndua edhe më shumë në vitin 1963, pas termetit në Shkup, kur babai u sëmurë rëndë dhe e kishte shumë të vështirë të punonte. Ai me atë sëmundje ka jetuar deri në vititn 1971, kur vdiq duke na lënë në fshat në një gjendje të rëndë sa ekonomike aq edhe emocionale e psikologjike.
Për shkak të vështërsive ekonomike jam detyruar ta ndërpres shkollimin dhe kam punuar në Kumanovë tek dajat e mij për të siguaruar bukën për familjen. Pastaj në moshën 17 vjeçare daja im më ka ndihmuar për të marrë pasaportën në Kumanovë dhe sapo e morra pasaportën kam shkuar në Vjenë.
R. A: Si u gjete në Vjenë në atë moshë aq të re?
Shyqëri Ukshini: Nuk ishte lehtë. Pasi u vendosa atje shpejt gjeta punë. Më 15 Mars 1970, kam filluar punën në Vjenë. I kam pasur 17 vjet. Deri në muajin shtator 1970, pagën time punëdhënësi e paguante në llogarinë e djalit të axhës me pretekst se ka punuar punë shtesë më shumë sesa orari i rregullt, sepse nuk kishte të drejtë të punësojë të rinjë nën moshën 18 vjeçare. Në momentin kur i mbusha 18 vjet e kam realizuar pagën në emrin tim. Në Austri kam punuar disa muaj dhe shkova në Gjermani ku punova edhe disa muaj të tjerë. Pastaj u detyrova të kthehem në Kosovë për të vazhduar pasaportën. Atëherë afati i vlefshmërisë në pasaportë ishte vetëm dy vite. Kur u ktheva autoritetet e pushtuesve nuk ma vazhduan pasaportën, ngela në Kosovë dhe e humba punën në Gjermani.
Kisha dëshirë të vazhdoj shkollimin. Kam ëndërruar të bëhem inxhinier i mekanikës. Por për shkak të gjendjes ekonomike në famlje domosdoshmërisht më duhej të punoja çka të mundem. Shumë i ri edhe u martova në jananr të vitit 1971.
Deri në vitin 1976, kam punuar çkado që kam mundur në Kosovë dhe në Maqedoni. Në janar të vitit 1976, u detyrova të shkoj në shërbimin uhtarak. Ushtrinë e kam kryer në Mars 1977, në Pozharevc.
Menjëherë pas përfundimit të shërbimit ushtarak e kërkova pasaportën dhe sapo e morra atë, më 13 Maj 1977, kam ardhur në Gjenevë, ku shpejt gjeta punë. Tre vite kam punuar në të zezë. Sapo mora e pagën e parë menjëherë fillova për t’i dërguar të holla familjes në Kosovë.
R.A.: Sa ka pasur shqiptarë në Gjenevë atë kohë?
Shyqëri Ukshini: Nga fundi i viteve të ’60-ta të shekullit të kaluar, nga Kosova kanë filluar të shkojnë në Zvicër kryesisht punëtorë krahu. Atëherë paga ka qenë e vogël. Për të kursyer që të mund sadopak të ndihmonin familjet në Kosovë, bashkatdhetarët tanë kanë jetuar në kushte jo të mira. Nepër kampe e kontenjerë. Një dhomë e kanë ndarë disa veta. Për integrim pak kush ka menduar. Të gjithë mendonin të fitojnë pak para dhe të ndihmojnë familjet e tyre në Kosovë.
Kur erdha në Gjenevë shqiptarë ka pasur shumë pak. Ke mundur t’i numrosh në gishta. Ndoshta nja 40-50. Disa kanë qenë nga Zhegra, bile ata në Gjenevë kanë ardhur rastësisht nga Franca ku kishin shkuar fillimisht. Duke kërkuar punë në bujqësi kanë ecur nepër ara dhe kanë kaluar kufirin pa e ditur se kanë hyrë në Zvicër, ku kanë gjetur punë dhe kanë punuar në bujqësi për një kohë relativisht të gjatë.
Unë siç ju thashë gjeta punë shpejt dhe gradualisht fillova të njihem me disa shqiptarë që i gjeta në Gjenevë. Në vitin 1977 jam takuar me shokun tim Kadri Avdullahun i cili vinte nga i njejti regjion prej nga jam edhe unë. Me Kadriun u shoqërova më shumë se me të tjerët…
R.A.: Kur keni filluar të organizoheni për të kundërshtuar gjendjen e okupuar të shqiptarëve?
Shyqëri Ukshini: Gjatë kohës sa kisha qenë në Austri e në Gjermani, kam parë rregull zhvillim, siguri, jetë të mirë, njerëz të hareshëm e të lumtur. Kur ngela për disa vite në Kosovë shpesh herë mendoja dhe e bëja krahasimin me Zhegrën, Gjilanin, me qytetet e fshtarat që kisha pasur mundësi t’i shoh e vizitoj në Kosovë ose edhe me lagjet e shqiptarëve në Shkup e Kumanovë… Kosova ishte shumë e prapambetur. Gjendja ekonomike ka qenë katastrofale, shqiptarët si në Kosovë si në Maqedoni jetonin në mjerim, pa të drejta kombëtare, politike e kulturore dhe me gjendje të rëndë socioekonomike. Për këto dallime të mëdha mes Kosovës me vendet e tjera dhe shkaqet e tyre, për herë të parë kam filluar të biesedoj me Kadri Avdullahun. Ai ka qenë shok me Kadri Zeken dhe me Rexhep Malën.
Kadri Zeka – 1953 – 1982
Shpesh më fliste për Rexhepin i cili ishte në burg nga viti 1974. Pasi më njoftoi se shokët e Rexhep Malës, nuk ishin zbrapsur pas arrestimeve, por po e vazhdojnë veprimtarinë për të vetëdijësuar popullin tonë për gjendjen e tij të robëruar dhe më tregoj se po prërgatitet nxjerrja e një gazete “Liria”, unë menjëherë kam shprehur gatishmërinë për të ndihmuar brenda mundësive të mija dhe për të qenë pjesë e atij organizimi. Kështu unë përmes Kadriut iu bashkova atij grupi që orvateshin të ndryshojnë gjendjen e popullit tonë….
R.A.: Cilat ishin angazhimet e juaja të para ?
Shyqëri Ukshini: Për herë të parë në vitin 1978, kam paguar 500 franga për të ndihmuar botimin dhe shpërndarjen e gazetave dhe materialeve të tjera. Nga ai moment jam përpjekur me gjithë qenien time që të kontribuoj për forcimin e organizimit, përmes së cilit atëherë mendonim të ngjallim frymën për rezistencës dhe të vetëdijësojmë jo vetëm bashkatdhetarët që i kishim afër, por çdo shqiptarë në përgjithësi, se janë të shtypur e të robëruar, se nuk duhet të heshtim dhe të pajtohemi me atë gjendje, se i madh i vogël duhet të ngritemi kundër okupatorit. Pra nga viti 1978, kam bërë jetë të rregullt organizative në kundër të Lëvizjes çlirimtare gjegjësisht atëherë në organizatën OMLK.
R. A.: Ka ndonjë veprim tjetër konkret që keni ndërmarrë dhe ju kujtohet nga ajo kohë ?
Shyqëri Ukshini: Kemi bërë parapagimin në Shqipëri prej nga na i dërgonin gazetat sidomos gazetën “Shqipëria e re”. Në Shqipëri porositnim libra të cilat i shpërndanim fillimisht në mesin e bashkëatdhetarëve e pastaj filluam t’i dërgojmë edhe në Kosovë. Librat Hasan Prishtina dhe Lëvizja Patriotike në Kosovë, Shote dhe Azem Galica, Pushka top Bajram Curr etj…, ne i kemi dërguar dhe shpërndarë në Kosovë.
Nga Shqipëria filluam të marrim edhe videokaseta me filma artistik të cilët i shfaqnim para bashkatdhetarëve me kinoprojektor në salla të improvizuara.
Gazetat “Shqipëria e Re” dhe “Liria” i shpërndanim nëpër kuti postare të bashkatdhetarëve. Shkonim në çdo hyrje të ndërtesave dhe u lexonim emrat në kutitë postare. Ku hasnim në emër të shqiptarëve i linim gazetat. Njësoj kemi vepruar edhe për shpërndarje të ftesave për tubime dhe demonstrata.
Kur botohej gazeta LIRIA e dërgonim vetë në Kosovë nga Zvicra dhe e shpërndanim. Këtë punë e bënim me shumë vullnet. Ndoshta sot po tu tregojmë gjeneratave të reja si kemi vepruar, dikujt mund t’i duket si përrallë, e dikush edhe mund të çuditet se si për t’i shpërndarë disa gazeta kemi udhëtuar me ditë të tëra. Për mendimin tim kjo ishte e domosdoshme për kohën dhe ishte një vazhdimësi e angazhimeve që kishin filluar gjeneratat para nesh si Adem Demaçi, Kadri Halimi, Metush Krasniqi, Ali Aliu, Rafi Halili, Rexhep Mala etj.
Kadri Abdullahu dhe Kadri Zeka (1981)
R.A.: Si e organizonit dërgimin e gazetave dhe materialeve të tjera në Kosovë ?
Shyqëri Ukshini: Zakonisht gazetat dhe materialet e tjera në Kosovë i dërgoja bashkë me Kadri Abdullahun. Ato i linim në Preshevë tek motra e Kadriut, ku shkonin i merrnin vëllai im Jahiu dhe vëllezërit e Kadriut Sami dhe Selajdin Abdulllahu të cilat ua shpërndanin shokëve të organizuar në Kosovë e Madqedoni. Kështu në organizim përmes nesh u përfshinë në Kosovë anëtarë të familjeve tona të cilët krijuan lidhje me shokët e organizuar dhe e shtrinë organizimin edhe në rrethet e tyre shoqërore.
Ne tashmë ishim mishëruar me organizimin dhe përpiqeshim t’i ndihmojmë shokët që vepronin në Kosovë. Në fund të vitit 1980 Kadriu e kërkoi një pasportë për një shok i cili ishte duke qëndruar fshehtas në Zvicër. Unë nuk hezitova dhe ia dhash pasaportën time. Me pasaportë time është shërbyr, ka lëvizur nëpër Evropë dhe është kthyer në Kosovë Hydajet Hyseni. Atëherë sikur të zbulohej ky detal ka qenë rrezik jo për mua ngase isha në Zvicër, por për tërë familjen time në Kosovë.
Tani kur takohemi i them nganjëherë: z. Hydajet, tash nuk më rrezikon të përmendet dhe të tregohet fakti se nëpër Evropë dhe në Kosovë, në kohën kur ke qenë shumë i kërkuar nga UDB-ja, ke qarkulluar me pasaportë time….
Kështu me përpjekje për të ndihmuar organizimin e fshehtë antipushtues, me shpërndarje të materialeve jemi marrë deri në demonstratat e vitit 1981. Menjëherë pas demonstratave kemi biseduar dhe iu kemi rrekur punës për të organizuar demonstrata edhe në vendet e perendimit.
R.A.: Në aktivitete e sipër keni takuar edhe veprimtarë të tjerë të njohur apo jo ?
Shyqëri Ukshini: Po. Jam takuar dhe njohur me shumë veprimtarë e atdhetarë. Më i njohuri ka qenë heroi Kadri Zeka me të cilin u njoha përmes Kadri Avdullahut në vitin 1980. Kadriun e njihnim me emrin Zeça… Para demonstratave të vitit ‘81, ka ardhur në Gjenevë dhe e ka sjellur për ta shfaqur një film shqiptar «Lulëkuqet mbi mur». Në sallën ku po shfaqej filmi ishte edhe një bashkëatdhetarë nga Bresalci i cili e njohu Kadriun ngase e kishte pasur shok klase në shkollë. Ai gjithë kohën rrinte paksa i habitur kur na dëgjonte që e thërrisnim Zeçë. Dikur si me mëdyshje na tha: jo more, ai nuk e ka emrin Zeçë, po Kadri Zeka. Kështu që përkundër përpjekjeve të mbahet në fshehtësi identiteti i vërtetë i Kadriut, disa të pranishëm e kuptuan se ai nuk e kishte emrin siç e thërrisnim. Megjithatë ne kemi vazhduar ta thërrrasim dhe ta prezentojmë si Zeçë.
R.A.: Si ishte të bashkëpunosh me heroin Kadri Zeka, si e kujton atë ?
Shyqëri Ukshini: Një natë para demonstratës së parë në Bern, në prill të vitit 1981, ka ardhur në banesen time dhe kemi biseduar tërë natën deri sa jemi nisur për të shkuar në demonstratë. Kadriu ka qenë një intelektual e patriot i rrallë që shumë shpejt e tërhiqte vëmendjen dhe i bënte njerëzit për vete. Unë kam qenë i ri atëherë, por kam përshtypjen se ai ishte njeriu më i menqur që kisha takuar deri atëherë…
R. A.: Domethënë menjëherë pas demonstratave të vitit 1981, pati mobilizim edhe nga mërgimtarët, të bëhej solidarizimi me demonstratat në Kosovë dhe sensibilizohej opinioni ndërkombëtarë ?
Shyqëri Ukshini: Po. Shfaqja e filmave shqiptarë para bashkatdhetarëve që bëhej me kinoprojektor, ishte me qëllim të afrimit, bashkimit dhe mobilizimit të bashkatdhetarëve. Ne takoheshim fillimisht për të parë filmin, pastaj vazhdonim gjatë të bisedonim dhe të theksonim se duhet edhe ne të bëjmë diçka për tu solidarizuar me kërkesat e demonstratave dhe të njoftojmë opininin ndërkombëtarë për padrejtësitë, diskriminimin dhe shtypjen që iu bëhet shqiptarëve nga Jugosllavia.
Demonstratën e parë në perendim, pas demonstratave të marsit e prillit në Kosovë, e kemi organizuar në Bern me 11 prill 1981. Parullat, banderollat dhe meterialet e tjera ekspozuese i kemi përgatitë në Gjenevë. Me veturë të Elfi Agushit i kemi dërguar në Bern.
Në demonstratën e parë në Bern kanë marrë pjesë diku rreth 200 bashkatdhetarë. Vetëm nga Gjeneva kemi shkuar 42 veta. Edhe nga Brukseli dhe Dyseldorfi kanë ardhur nga një autobus me bashkatdhetarë, organizimin e tyre e kanë bërë Jusuf Gërvalla dhe Ibrahim Kelmendi. Kryesisht demonstratat dhe tubimet e para publike kudo që mbaheshin nëpër Evropë gjatë vitit 1981, bashkatdhetarët nga këto tri qytete kanë qenë më të organizuarit dhe përveç me vetura nga këto qytete janë organizuar edhe nisje me autobusë.
Fjalën e ka mbajtur Kadri Zeka në gjuhën shqipe kurse Ibrahim Kelmendi në gjuhën gjermane. Unë nga entuziazmi nuk i kam dëgjuar fare fjalimet, apo më mirë të them nuk më kujtohet përmbajtja e tyre sepse ishim me plot emocione dhe shumë entuaziastë se po bënim diçka që nuk kishim parë kurrë.
Jusuf Gërvalla (së bashku me bashkëshorten e tij, Syzanën) në demonstratën e Shtutgartit, më 25 prill 1981
Demonstratën e dytë e kemi organizuar në Zurich. Në këtë demonstratë ka pasur më shumë pjesmarrës. Por demonstrata nuk do ta kishte pasur jehonën që pati sikur të mos ishin bashkatdhetarët nga Brukseli, Dyseldorfi dhe Gjeneva. Zakonisht në demonstratat e para ishin të njejtit njerëz. Organizatorët kryesor të demonstratave në perendim, Kadri Zeka, Jusuf Gërvalla e Ibrahim Kelmendi vazhdimisht kërkonin nga ne që në aktivitetet e tjera secili të paktën të sjell edhe nga një ose dy bashkatdhetarë të rinjë dhe tubimet t’i bënim më masive.
Demonstrata e tretë është organizuar në Gjenevë. Patëm një mobilizim të madh. Synonim që shumicën e bashkatdhetarëve që ishin në Gjenevë t’i nxjerrim në demonstratë.
Disa ditë para demonstratës na thirri Kadri Zeka dhe na paralajmëroi që të kemi kujdes sepse një delegacion nga Kosova i përbërë nga anëtarë të Komitetit të Lidhjes së Komunistëve të Kosovës, Mustafa Rushiti dhe Hysamedin Azemi, të shoqëruar nga Ambasadori i RSFJ në Bern dhe konsulli i RSFJ në Gjenevë, kanë qarkulluar nëpër Zvicër dhe kanë kontaktuar bashkatdhetarë ku i kanë dënuar demonstratat në Kosovë. I kanë kualifikuar si armiqësore e kontrarevolucionare. Thjeshtë janë përpjekur të përhapin frymën kundër demonstratave me fjalorin zyrtar që e përdorte propaganda jugosllave kundër shqiptarëve. Ai na tha se tashmë janë aktivizuar për të penguar demonstratën në Gjenevë, për t’i friksuar bashkatdhetarët të mos dalin në demonstrata dhe të mos i bashkohen Lëvizjes që kishte filluar të organizohej nepër shtetet e perendimit. Kadriu na porositi të iu kundërvihemi në mënyrë të organizuar.
Rrustem Mahmuti duke shkruar parullën, «Rroftë Republika e Kosovës»! (1981)
R. A.: … Dhe si vepruat Ju ?
Shyqëri Ukshini: Ata fillimisht kishin ftuar disa bashkatdhetarë në Konsullatën e RSFJ në Gjenevë. Kryesisht bashkëpunëtorë të tyre dhe anëtarë të Kryesisë së klubit Velko Vllahoviq. Ne e dërguam në Konsullatë bashkëveprimtarin tonë Qamil Salihu, për të parë se ku dhe si do t’i zhvillojnë aktivitetet e tyre dhe çka do të debatojnë.
Aty kishin vendosur që në emër të klubit jugosllav Velko Vllahoviq, i cili funksiononte nën ingerencat e Konsullatës së Jugosllavisë në Gjenevë, të thirret një tubim i gjërë me bashkatdhetarë në një shkollë në Petit Saconex, një ditë para demonstratës që ne ishim angazhuar për t’a organizuar.
Ne shokët që ishim aktiv në organizimin e demonstratave dhe shpërndarjes së materialeve jemi organizuar dhe kemi shkuar në atë tubim rreth 40 veta.
Kur shkuam, në sallën ku ishte organizuar ai tubim, pamë se aty kishte dhjetra bashkatdhetarë. Disa i njhnim si spiuj dhe bashkëpunëtorë të Konsullatës, por edhe të UDB-së. Shumica e atyre që kishin qenë në sallë kanë qenë anëtarë të klubit Velko Vllahoviq. Shumica e anëtarëve të Kryesisë përfshirë nënkryetarin e atij klubi kanë qenë shqiptarë. Ata ishin marrë me organizimin e këtij tubimi. Kur na panë neve që shkuam në një numër të madh, fillimisht u krekosen para komitetlinjëve që kishin ardhur nga Kosova, se gjoja ata janë me ndikim ngase mendonin që ne ju kemi përgjigjur ftesës së tyre…
R.A.: Si shkoi rrjedha e këtij të themi takimi ?
Shyqëri Ukshini: Fillimisht Hysamedin Azemi ka mbajtur një fjalim propagandistik duke nxjerrë në pah qëndrimet zyrtare të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë dhe duke thënë se demonstratat në Kosovë kanë qenë kontrarevolucionare, armiqësore e antishqiptare. Pasi e mori fjalën Mustafa Rushiti i cili i përsëriti të njejtat fjalë duke shpifur kundër demonstrtuesve dhe organizatorëve të tyre si reaksionar, nacionalistë, irredentisë e antishqiptarë, jam ngritur unë dhe iu kam drejtuar me këto fjalë:
- Si mund të ua nxjerr goja ato fjalë. A jeni shqiptarë ju ?!
- Si është e mundur që Sllovenia ka më pak se një milion banorë dhe ka Republikë ?!
- Si është e mundur që Mali i Zi që ka banorë sa çereku i shqiptarëve në Kosovë kanë republikë e shqiptarët jo?!
- Si është e mundur që pasuritë e Kosovës eksploatohen egërsisht dhe asgjë nuk mbetet në Kosovë;
- Si është e mundur që të gjitha republikat, të gjitha qytetet e fshatrat në Jugosllavi janë të lulëzuara e Kosova jeton në mjerim të thellë;
- A jeni të vetëdijshëm se në Kosovë akoma ka fshatra dhe zona të banuara, ku nuk ka rrymë elektrike;
- Ju duhet të shkoni në Kosovë dhe të lironi të burgosurit politik, të angazhoheni për të ngritur statusin e Kosovës në Republikë, në të kundërtën ju me këto qëndrime që paraqitët këtu dëshmuat se jeni antishiptarë dhe në shërbim të okupatorëve…
Më ka ndërprerë Mustafa Rushiti duke më thënë : ti nuk je nga Kosova që flet kështu dhe nuk ke të drejtë të flasësh në këtë mënyrë si armik i shtetit të Jugosllavisë dhe i popullit shqiptar.
Unë ja ktheva duke i thënë; Unë jam Shyqëri Ukshini. Jetoj në Gjilan rruga Abaz Ajeti nr. 82. Nëse nuk më besoni keni këtu spiuj që më njohin dhe ju konfirmojnë identitetin tim pas tubimit. Unë mund të jem armik i yti, e i Jugosllavisë, por jo i popullit tim për lirinë e të cilit nuk do të ndalem kurrë së luftuari dhe bashkë me rininë revolucionare të Kosovës, do t’i shkëpusim prangat e robërisë dhe do të çlirohemi nga ju dhe okupatorët serbo-jugosllav.
U munduan të më ndërprejnë, por pastaj u ngrit Kadri Abdullahu, Elez Jashari, Gafurr Çala, Jakup Halimi, Shabi Hajdini, Ilaz Bajrami, Jup Ahmeti e të tjerë dhe u prish tubimi. Ne tentuam edhe ti rrahim, por ata ikën. Nuk e kemi ditur se salla e kishte një dalje nga prapa. Ata ikën nga ajo derë që ishte në anën e kundërt nga dera që hymë në sallë.
Zijah Shemsiu – 1950 – 1985
R.A.: Si reaguan të pranishmit e tjerë pas konfrontimit me pjestarët e pushtetit në shërbim të okupatorëve ?
Shyqëri Ukshini : Një pjesë e tyre mbetën të shtangur sepse nuk e kishin pritur një reagim të tillë, kurse disa të tjerë na shikonin me admirim. Kur dolëm në rrugë disa kolaboracionist të UDB-së dhe Konsullatës jugosllave në Gjenevë, me vrap kanë shkuar drejt veturës së tyre dhe duke u larguar tentuan të më godasin me makinë. Unë i kam gjuajtur me shkrepsë. Përplasja e shkrepsës në veturë ka pëlcitur dhe ka bërë zhurmë sikur të ishte një e shtënë revolje. Atë natë personat që ishin në atë veturë kishin shkuar dhe i kishin thënë Qemal Llashticës që të vije tek unë për të më kërkuar llogari ; përse i kam qëlluar me armë. Unë i thashë i kam gjuajtur me shkrepsë, se po ti qëlloja me armë nuk do të ju kishin dërguar fare dhe do të kishin heshtur përgjithmonë.
Atë natë ne vazhduam takimin me Kadri Abdullahun dhe disa veprimtarë të tjerë për të ndarë detyrat për të nesërmen në demonstratë. Gjatë atij takimi mësuam se një bandë nga pjestarë të klubit jugosllav Velko Vllahoviq, në befasi i kishin sulmuar tre shokë tanë dhe i kishin rrahur…. Ata kishin planifikuar që të më sulmojnë edhe mua, por duke më njohur me gjasë nuk ua ka mbajtur. Ky akt brutal ishte një indikacion se UDB angazhohej seriozisht për të krijuar armiqësi mes shqiptarësh…
I ndamë detyrat dhe u përgatitëm për demonstratën e nesërme. Edhe Kadri Zeka kishte dëshirë që demonstrata të shkoj mirë edhe për faktin se po bëhej në Gjenevë para selisë së OKB-së, kësaj organizate të rëndësishme ndërkombëtare.
R.A.:A ju kujtohet se si shkoi demonstrata ?
Shyqëri Ukshini : Të nesërmen ne që ishim në Gjenevë shkuam më herët në Rue de Mont Blanc, ku ishte paraparë të fillonte demonstrata… Të gjithë kujdestarët që i caktuam ishin nëpër vendet e planifikuara. Rregulluam vendin, zërimin dhe i morrëm të gjitha masat për të pritur demonstruesit. Filluan të vijnë pjesmarrësit. Në demosntratë pati pjesmarrje masive të bashkatdhetarëve. Ishte demonstrata më e madhe e bërë deri atëherë. Patëm shumë flamuj, pankarta dhe banderolla kryesisht me slloganet e brohoritura gjatë demonstratave në Kosovë. Pas fjalimit të Kadri Zekës, filluam marshimin drejt selisë së OKB-së, duke brohortiur Kosova Republikë. Qyteti i Gjenevës jehonte nga thirrjet tona. Zviceranët dhe kalimtarët e tjerë na shikonin me kurreshtje. Kishte edhe të tillë që marshuan bashkë me ne dhe kërkonin të ju përkthejmë se cilat ishin kërkesat tona. Para se të përfundoj protesta, afër demonstruesve u afruan dy gazetarë serbë. Përfaqsuesi i agjencisë së lajmeve Tanjug dhe një gazetar i gazetës Politika. Ata ishin mjaft arrogant, dhe filluan me nënçmime e sharje të na provokojnë. Aarroganca e tillë ju kushtoi ngase u rrahën mirë nga demonstruesit. Ky akt e bëri edhe më të bujshme demonstratën sepse u raportua në të gjitha mediumet në Jugosllavi, ato në Zvicër dhe disa vende të tjera të Evropës…
Pas përfundimit të protesës ne që ishim marrë me organizimin e kemi mbajtur një mbledhje në një sallë ku ishte i pranishëm edhe Kadri Zeka, për të analizuar demonstratën. E kishim një entuziazëm sepse doli demonstratë e sukseshme dhe mbetëm shumë të kënaqur. Pastaj kemi biseduar se si ua prishëm tubimin komitetlinjëve komunist jugosllav dhe për sulmin që iu kishin bërë shokëve tanë disa bashkëpunëtorë të sigurimit jugosllav. Gafurr Çala na tregoi se ajo bandë e lidhur me pushtuesit i kishin sulmuar në befasi dhe i kishin goditur me mjete të forta…
R.A.: A e kuptuat me saktësi se kush i kishte sulmuar shokët tuaj ?
Shyqëri Ukshini: Po i njihnim disa prej tyre. Duke qenë se organizatori i sulmit ishte shqiptar të cilin e kishim identifikuar menduam se duhej të ia japim një mësim të mirë. Për këtë punë pat ardhur në Gjenevë Zija Shemsiu, i cili në banesën time ka qëndruar disa ditë për ta zënë dhe për ta ndëshkuar atë spiun të cilit nuk po ja përmend emrin. Me gjasë ai e ka menduar se do të mund të rrihet nga Zijahu dhe ka ikur nga Gjeneva në Kosovë. Është kthyer në Gjenevë pas më shumë se dy viteve.
R.A.: Si ishte jehona e demonstratës tek bashkatdhetarët ?
Shyqëri Ukshini : Demonstrata pati jehonë të madhe jo vetëm tek bashkatdhetarët por edhe në Zvicër dhe në qarqet e tjera ndërkombëtare. Ajo u pasqyrua në shumë media siç e përmenda më lart. Kurse tek bashkatdhetarët tanë sa demonstrata po aq shumë jehonë pati dhe u komentua prishja e tubimit dhe kundërvënia jonë e hapur përfaqsuesve të pushtetit që kishin ardhur nga Kosova dhe diplomatëve jugosllav, një ditë para demonstratës. Kjo na bëri që të mendojmë dhe të vendosim të shkojmë në çdo tubim, që përfaqsuesit e pushtetit jugosllav organizonin me qëllim të mbajtjes nën konntrollë të bashkatdhetarëve tanë, në mënyrë që t’i kthejmë ato tubime në favorin tonë.
R.A.: A keni pasur edhe raste të tjera të konfrontimit të hapur me përfaqsues të pushtetit ?
Shyqëri Ukshini: Po ka pasur edhe disa raste. Po e potencoi një rast kur kishin shkuar njëfarë Fadil Bugari dhe një Rexhep Hamiti në Zurich në një tubim me bashkatdhetarë. Shkuam edhe ne disa veprimtarë prej Gjeneve bashkë me Zijah Shemsiun, i cili rrinte në një banesë me mua. Atje kishte qenë edhe Kadri Zeka. Kur shkuam ne kishte filluar debati. Në ambientet ku debatohej ishte i vendosur në prapavijë flamuri jugosllav. Zijahu kërceu dhe e hoqi flamurin, e shqeu dhe e hudhi në mbeturina. U krijua një rrëmujë sa ndërhyri policia zvicerane. Erdhën shumë policë, me vete kishin edhe një qen. Të lehurat shkaktuan frikë kurse Hasan Kadriun e kafshoi qeni. U krijua njëfarë situatë të them komike, sepse Zijahu thoshte në ndonjë rast tjetër flamurin jugosllav nuk do ta hedhim në kosh të plehrave, por do t’ja qesim qenit.
Edhe në Lausanne patëm ndërhyrë dhe e prishëm tubimin e organizuar nga përfaqsuesit e misionit diplomatik jugosllav dhe disa funksionarë nga Kosova me bashkatdhetarë tanë. Ata kishin shkuar në tubim për t’i dënuar demonstratat. Pas ndërhyrjes sonë përveç ndonjë bashkëpunëtori të tyre, të tjerët pjesmarrës filluan të brohorasin Kosova Republikë. Ka pasur edhe disa përpjekje të zyrtarëve të pushetit jugosllav të organizojnë tubime publike me bashkatdhetarë, por në të gjitha ato tubime, sapo shkonim ne nuk dëgjohej asgjë tjetër pos brohoritjeve Kosova Republikë ! Pas këtyre të them incidenteve në Gjenevë, Zurich, Lausanne dhe në disa qytete të tjera në Zvicer, konsullatat jugosllave nuk kanë organizuar më tubime publike me bashkëatdhetarët tanë, sepse ato ne i kthenim në tubime kundër tyre…
R. A.: Më tej si shkoi rrjedha e demonstratave ?
Shyqëri Ukshini : Demonstrata e katërt ka qenë në Shtutgart e pastaj në Dyseldorf. Në këto demonstrata kam pasur fatin të njihem edhe me Jusuf e Bardhosh Gërvallen. Atë ditë që kemi mbajtur demonstratën në Dyseldorf me propozimin e Ibrahim Kelmendit klubi Emin Duraku ka shpallur veten si klub i pavarur që nuk do të jetë nën ndikimin e Konsullatës jugosllave.
Zakonisht misionet diplomatike jugosllave e veçanërisht konsullatat i mbanin nën kontroll klubet e organizuara, bile ato ishin vendimtare se kush do të udhëheqte dhe kush do ta përbënte kryesinë e atyre klubeve….
Vendimi i Klubit Emin Duraku, për tu shkëputur nga ndikimi dhe komunikimi me Konsullatën jugosllave ishte një hap shumë i mirë sepse inkurajonte bashkatdhetarët që të mos ndikohen nga elementet e pushtetit jugosllav që synonte t’i mbajë nën kontrollë.
Janë organizuar demonstrata edhe në Vjenë, Mynih, Bruksel dhe në Frankfurt. Demonstrata në Frankfurt ka qenë e fundit për vitin 1981, e pastaj kanë vazhduar demonstratat gjithandej vendeve të Evropës, në SHBA, madje edhe në Australi deri në çlirimin e vendit. Dua të theksoj se organizatorët kryesor të demonstratave të organizuara në vendet e Evropës Perendimore deri në fund të vitit 1981, kanë qenë Kadri Zeka, Jusuf Gërvalla dhe Ibrahim Kelemendi.
R.A.: Këto aktivitete sa ndikuan tek bashkatdhetarët që ata të organizohen dhe të homogjenizohen?
Shyqëri Ukshini : Pavarësisht se ishim larg Kosovës tek një pjesë e madhe e bashkatdhetarëve kishte një ndrojtje dhe njëfarë frike. Shumë prej tyre përpiqeshin të jenë sa më diskretë dhe të mos bien në sy të vrojtuesve të pushtetit i cili i kishte të shtrira tantakulat edhe në vendet evropiane. Sidomos në ato vende ku ishte e përqëndruar mërgata jonë dhe ajo kroate UDB-ja ishte mjaft e pranishme dhe kishte ngritur rrjet të gjërë të spiujve…
Krahas organizimit të demonstratve mendonim dhe debatonim se si të shtojmë aktivitetet me bashkatdhetarë, si t’i afrojmë ata dhe t’i mbajmë më të bashkuar. Filluam të mendojmë për të krijuar një shoqatë kulturore.
R.A. : Si iu qasët punës për krijimin e Klubit Igballe Prishtina në Gjenevë?
Shyqëri Ukshini : Në tetor të vitit 1981, erdhi në Gjenevë Kadri Zeka bashkë me Zijah Shemsiun dhe Hasan Malën. Ai kërkoi nga ne që të hapim një klub, duke na porositur që të angazhohemi në këtë drejtim. Kishim debate se si do ta hapim atë, nën ombrellën e Konsullatës jugosllave, apo t’a injorojmë dhe ta hapim pa u konsultuar me përfaqësitë jugosllave që deri atëherë pengonin çdo tentativë të organzimit të bashkëatdhetarëve jashtë ndikimit të tyre. Kadriu na tha ; nëse klubi hapet me status të konsullatës, ata do të kërkojnë që në ambientet e klubit të mbajmë foto të Titos e të udhëheqësve të tjerë jugosllav si Koça Popoviqit etj. Atëherë unë jam ngritur dhe kam diskutuar me zë të lartë duke thënë ; Ne do ta injorojmë Konsullatën jugosllave, sepse ajo është pjesë e sistemit të okupatorëve dhe nëse ne po luftojmë për çlirimin e vendit nga okupatorët serbojugosllav, atëherë duhet të çlirohemi edhe nga ndikimi i levave të këtij okuptatori. Më përkrahën shokët, Kadri Avdullahu. Jakup Halimi, Gafurr Qala, Elez Jashari, Jup Ahmeti, Ilaz Bajrami e tjerë pjesmarrës në takim. Kështu kemi vendosur që ta formojmë klubin jashtë ndikimit të konsullatës. Kadriu na paralajmëroi se mund të kemi probleme kur të kthehemi për pushime në Kosovë, sepse UDB-ja edhe këtu është e organizuar dhe padyshim se do të ju identifikojnë si persona që nuk e përfillni konsullatën dhe organizoheni krejtësisht të pavarur nga ndikimi i saj…
I filluam angazhimet. Sipas ligjeve zvicerane kërkesa për të themeluar një shoqatë kulturore duhej të mbështetej së paku nga 30 veta. Pra na duheshin 30 nënshkrime. Ne i siguran 17, kishim problem të sigurojmë numrin e nevojshëm. Bashhkë me Kadri Avdullahun kemi shkuar te Shabi Hajdini dhe ia kemi treguar hallin që e kemi, ai na pyeti edhe sa nënshkrime ju duhen, duke thënë se unë me familjen time i sigurojmë 11 nënshkrime. Ai na premtoj se do të gjejë edhe persona të tjerë, që do ta na mbështesin me firmen tyre.
E siguruam numrin e nevojshëm të nënshkrimeve dhe e themeluam Klubin. Kadri Zeka propozoi që t’a quajmë Igballe Prishtina, me arsyetimin se ajo ka qenë bashkëshortja e Hasan Prishtinës dhe rrallë përmendet emri saj. Pastaj se ajo ishte një grua me çka ne dëshmojmë para botës kulturë, civilizim, emancipim sikurse edhe angazhimin tonë për barabarsinë gjinore.
E regjistruam Klubin. Kërkohej që Kryetari të ketë lejen e qëndrimit të rregullt në Zvicër. Nga të gjithë shqiptarët që njihnim në Gjenevë vetëm një Sadik Sylejmani nga Budrika e kishte lejeqëndrimin e rregulluar dhe atë e bëmë kryetar të Klubit. Pasi ka shkuar në Kosovë, UDB-ja e kishte marrë në pyetje dhe e kishin frikësuar. Me tu kthyer në Gjenevë ai dha dorëheqje. Në ndërkohë me leje të rregullt qëndrimi në Zvicër u pajis Jup Ahmeti të cilin e bëmë kryetar të Klubit. Adresa e Klubit ka qenë në selinë e Sindikatave në Rue de Chodron në qytetin e vjetër. Shtatë vite Sindikata na i ka lënë në shfrytëzim pa pagesë lokalet e saj, mbase edhe për faktin se ne ishim anëtarë të sindikatës. Për herë të parë në këtë Klub e kemi festuar 28 Nëntorin në vitin 1981, ku kemi qenë më shumë se 30 veta. Më vonë ky klub u shndërrua në Shoqatë Kulturore Igballe Prishitna dhe ka funksionuar deri në vitin 1995, kur Kryesia e saj ranë dakord që të bashkohen të gjitha shoqatat për ta krijuar Universitetin Popullor Shqiptar në Gjenevë.
R.A.: Gjatë vitit 1981, keni shkuar në Kosovë ndonjë ditë, apo tërë vitin keni qëndruar në Zvicër?
Shyqeri Ukshini: Në fillim të Dhjetorit 1981, jam kthyer në Kosovë. Katër ditë pasi u ktheva në Gjilan, kanë ardhur policia bashkë me udbashët Sinan Rexhepi, Ismet Kastrati dhe dy serbë, për të më kërkuar.
Unë i vërejta shpejt dhe u largova nga shtëpia pa u hetuar. Ata nuk arritën të më arrestojnë. Por arrestuan vëllain tim Isën 20 vjeçar dhe nipin tim Rexhep Aliu, një djalë që ishte vetëm 15 vjeç. Vëllain tim Isen e kishin torturuar shumë.
Unë arrita të largohem nga shtëpia dhe duke e ditur mirë terrenin shkova, në fshatin Sefer ku kam qëndruar afër një muaj në shtëpinë e Elez Jasharit.
R. A.: Dmth pasi u kthyet në Kosovë kuptove se po ndiqesh nga UDB-ja.
Shyqëri Ukshini : Ne të gjithë që ishim organizuar dhe kishim marrë pjesë në demonstrata kemi dyshur se UDB-ja ka mbledhur informata për ne, por nuk besoja se mund të arrestohesha.
Derisa po qëndroja në shtepinë e Elezit, mora vesh se Jakup Halimin e kishin ftuar në polici dhe e kishin arrestuar. Unë rrija duke pritur ndonjë lajm, se a po lirohet Jakupi dhe për çka janë interesuar.
Por, Jakupin e burgosen dhe dënuan. Ai është kthyer në shtëpinë tij pas 5 viteve që i kaloi në burg.
R. A.: Kur e kuptuat se Jakupi nuk po lirohej si vepruat ?
Shyqëri Ukshini : Pas thuajse një muaj qëndrimi në fshatin Sefer, në këmbë kemi ecur bashkë me Elezin deri në Preshevë. Prej aty kemi shkuar fillimisht në Kumanovë e pastaj në Shkup tek disa të afërm të mi. Nga Shkupi e morrëm trenin. U nisëm për në Beograd me drojë të madhe se do të më mund të na arrestojnë gjatë rrugës.
Patëm fat. Gjatë gjithë rrugës edhe pse në tren qarkullonte një patrullë policie, asnjëherë nuk na legjitimuan. Në Beograd e morrëm trenin për në Trieste. Në kufi nuk na kontrolluan shumë. Policia sllovene u soll me korrektësi dhe fare nuk na i kërkuan pasaportat. Pasi kaluam kufirin nga Sllovenia në Itali, u sigurova se iu shmanga arrestimit. Në janar të vitit 1982, arrita në Gjenevë. Disa ditë më vonë në Untergrupenbah të Gjermanisë u vranë heronjët Kadri Zeka, Jusuf e Bardhosh Gërvalla. Ky atentat ndaj krerëve të Lëvizjes na goditi shumë. U takuam me shokët bashkëveprimtarë dhe u betuam se nuk do të ndalemi, por do të vazhdojmë me aktivitete çlirimtare edhe më të vendosur do të ndjekim rrugën e trasur nga Kadriu, Jusufi e Bardhoshi të vrarë dhe të shokëve të burgosur në Kosovë numri i të cilëve shtohej çdo ditë e më shumë.
Nga Janari i vitit 1982 e deri pas luftës çlirimtare nuk kam mundur të kthehem më në Kosovë.
R.A.: Atëherë nga janari 1982 e deri kur nuk jeni takuar me familjen Tuaj ?
Shyqëri Ukshini : Në vitin 1983 ka ardhur bashkëshortja ime me pasaportë të vajzërisë. Ka qëndruar disa muaj pastaj është kthyer në Kosovë, sepse tre fëmijët që kishim deri atëherë ishin në Kosovë. Në vitin 1984, ka lindur djali i vogël Agroni, të cilin për herë të parë e kam parë në vitin 1996, pra 12 vite pasi ka lindur.
Bashkëshortja ima ka synuar të vjen sërish në Gjenevë. Në vitin 1987, është nisur nga Gjilani e shoqëruar nga kunata dhe djali i dajës Ismet Selmani i cili nuk ka udhëtuar në të njejtën kabinë treni me bashkëshorten time dhe kunatën. Në kufi i kanë ndaluar dhe i kanë burgosur. Sipas të gjitha gjasave kanë qenë të përcjellur qysh nga Gjilani e deri në kufi ku i kanë arrestuar, jo vetëm ato, por edhe djalin e dajës. Pra saktësisht e kanë ditur se janë nisur bashkë. Ramë Syla nga Bresalci, ka qenë në një kabinë treni me gruan time dhe kunatën. Ai më ka treguar se si i kanë arrestuar në kufi.
Nga atëherë edhe bashkëshortes ia konfiskojnë pasaporten dhe nuk ka mund të bashkohet me mua deri në vitin 1996, kur autoritetet zvicerane pranuan kërksën time për bashkimin e familjes. Atëherë ka ardhur bashkëshortja me dy djemtë kurse vajzat kanë ngelur në Kosovë sepse tashmë ishin mbi 18 vjeçare dhe për ato nuk më ishte aprovuar kërkesa e bashkimit të familjes.
Vajza e madhe Selvia ka ardhur njëherë ne Gjenevë në vitin 1991, me pasaportë të vajzës së motrës sime Shyhretes, sepse fëmijëve të mij nuk iu ipnin pasaportë. Ajo ka qëndruar një vit me mua pastaj është kthyer dhe nuk ka mundur të vjen më deri në kohën e luftës. Djalin e madh Albanin e kam parë pas 16 viteve kurse vjazën e dytë Teuten e kam parë pas 18 viteve…
Për të pasur mundësinë të pajisen me pasaporta anëtarët e familjes sime në vitin 1996, është dashur t’i paguhen ryshfet pesë mijë franga një serbi i cili pastaj ka ndërhyrë dhe ua ka siguruar pasaportat.
R.A.: Ju kohë të gjatë nuk keni mundur të shkoni në gjirin familjar, si e keni përjetuar ?
Shyqëri Ukshini: Nuk ka qenë e lehtë. Disi u adaptuam. Më së vështiri e kishim në muajin Dhjetor, në fund të vitit kur të gjithë bashkatdhetarët ktheheshin në Kosovë për festat e fundvitit. Ne dilnim dhe i përcillnim në stacion të trenit ata që shkonin në Kosovës kurse Kadri Avdullahu, Enver Avdullahu, Ilaz Bajrami, Gafurr Qalaj, Selman Kllokoqi, Avdyl Salihu, Elez Jashari, Adem Islami, Qamil Salihu, Jup Ahmeti, Selman Kllokoqi dhe unë, mbetëshim në Gjenevë. Kjo ka qenë periudha më e vështirë për ne. Ua kishim zili atyre që shkonin. Nja tre katër vite kjo ka qenë periudha më e rëndë për ne. Akropolisi treni me të cilin udhëtonin kryesisht mërgimtarët ishte emër sa i dashur për ne që kalonte nëpër Kosovë, aq edhe i urryer që nuk mund të udhëtonim me të…
R.A.: Krahas punës që bënit për të siguruar ekzistencës dhe për të ndihmuar familjen ju nuk jeni ndalur së vepruari me bashkatdhetarët për të përhapur idetë çlirimtare?
Shyqëri Ukshini : Atë ditë kur kuptuam që e kanë dënuar Jakup Halimin, Ramiz Avdylin dhe disa të tjerë, ne e kemi pasur të qartë se nuk do të mund të kthehemi të lirë në Kosovë. Nga atëherë jemi përkushtuar në aktivitete, nuk jemi ndalur dhe nuk jemi fshehur. Në çdo takim, tubim apo demonstratë unë jam njohur si Shyqëri Ukshini dhe nuk kam shkuar i maskuar. Për disa vite në të gjitha tubimet, e demonstratat më së shumti ka pasur pjesmarrës nga Gjeneva. Pasi e kishim klubin Igaballe Prishtina më lehtë i bënim organizimet përmes klubit.
Unë fillimisht kam qenë i organizuar me Kadri Avdullahun. Pastaj nga viti 1982, pas themelimit e Lëvizjes për Republikën Shqiptare në Jugosllavi (LRSHJ), pas rënies së heronjëve Kadri Zeka, Jusuf e Bardhosh Gërvalla, jemi organizuar në kudër të kësaj organizate dhe kemi vazhduar aktivitetet. Në vitin 1982, kur u themelua LRSHJ, kemi qenë 6 apo 7 veta të organizuar në Gjenevë. Unë kam qenë në një celulë me Shabi Hajdinin dhe Hasan Kadriun nga Presheva. Me Hasan Kadriun jam njohur në vitin 1981. Edhe Kadri Zeka e kishte njohur babain e tij Skender Kadriun, i cili ka qenë i dënuar 20 vite burg nga regjimi serbo sllav për veprimtari atdhetare. Me formimin e LRSHJ ka filluar të botohet edhe gazeta Zëri i Kosovës, të cilën e kemi shpërndarë ndër bashkatdhetarë dhe e kemi organizuar dërgimin e gazetës edhe në Kosovë dhe Maqedoni.
Më 1982 në Gjenevë erdhi Xhafer Shatri. Ai menjëherë u përfshi në organizim dhe u bashkua me disa emra të njohur të veprimtarëve të kohës, por nuk qëndruan gjatë bashkë, dhe pas disa muajve u ndanë. Neve që e konsideronim veten si vegjëlia, nuk merrnim pjesë në debate për organizimin e brendshëm. Nuk i kishim të qarta raportet mes disa veprimtarëve. Na interesonte që të jemi sa më unik dhe sa më këmbëngulës në përhapjen e ideve dhe qëllimeve tona. Kemi mbështetur çdo nismë apo iniciativë që konsideronim se i shërben kauzës kombëtare.
E kemi mbështetur edhe nismën e Xhafer Shatrit për krijimin KKIOB-së (Komiteti i Kosovës për Infromimin e Opionionit Botëror) i cili ka funskionuar deri në krijimin e Qeverisë së Kosovës në krye me Bujar Bukoshin në të cilën Xhafer Shatri u caktua ministër i Informatave.
Me këtë formë të organizimit kemi shkuar deri në vitin 1989. Gjatë kësaj periudhe numri i bashkatdhetarëve u rrit shumë sepse pati një dyndje masive të popullit tonë gjatë viteve të tetëdhjeta drejt vendeve të perendimit e sidomos në Zvicër e Gjermani. Në Zvicër numri i shqiptarëve në fund të vitit 1989, ishte gjashtëshifror. Pastaj u themeluan partitë poilitike.
R.A.: Si e pritët formimin e partive të tjera politike ?
Shyqëri Ukshini : Të të them të drejtën në Gjenevë unë i pari e pata rezervuar sallën për themelimin e LDK-së. Në mbledhjen themeluese të nëndegës në Gjenevë, na u tha se është udhëzim nga Qendra e LDK-së, që të burgosurit politik dhe ata që jenë të rrezikuar e kanë rënë në sy të pushetetit si aktivistë kundër Jugosllavisë, nuk duhet të përfshihen në kuadër të LDK. Aty janë kyqur Naser Kurti, Ismajl Hyseni dhe disa të tjerë. Unë u zhgënjeva në strat. Gradualisht në njëfarë mënyre thuajse u shndërruam në rival politik, sepse nuk pajtohesha me politikën e LDK-së. Dikur më dukej sikurse të ishte parti e Serbisë sepse nga pritjet e mëdha që kisha erdhi deri tek një zhgënjim i madh.
R. A.: Megjithë zhgënjimin angazhimet politike ju nuk i keni ndërprerë ?
Shyqeri Ukshini : Jo. Jo, ne kemi vazhduar në ato mundësitë tona…..
R.A. : D.m.th krijimi i partive politike nuk ka ndikuar në unifikimin e diasporës e cila tashmë ishte rritur shumë ?
Shyqëri Ukshini : Atëherë nuk kishte më kontroll. Pas vitit 1990, u bënë të gjithë patriotë. Ne nuk i kemi penguar. Bile na vinte mirë kur i shihnim të gjithë shqiptarët të flasin ashtu siç flisnim ne në fillet e organizimit tonë. E llogarisnim si rezultat të punës sonë. Kënaqesha kur i dëgjoja disa që e dija se çfarë mendime kishin në fillim të viteve ‘80-ta e çka mendonin në fillim të viteve ’90-ta.
Ne nuk i kemi penguar partitë politike. Veç çka ju kemi ndihmuar. Por ne kemi qenë një grup i veçantë që nuk na lejuan të kyqemi në LDK dhe kemi qëndruar bashkë…
R.A. Prej kohësh kur keni filluar angazhimet në Gjenevë me 2-3 veta, pas 20 viteve del në skenë hapur UÇK, a keni menduar se do të mund të arrihet deri tek lufta ?
Shyqëri Ukshini : Të them të drejtën jo. Nuk e kemi imagjinuar se ne mund të vijmë deri në atë shkallë dhe të organizohemi kundër Serbisë sa të bëjmë luftë të armatosur çlirimtare. Ne që kemi vepruar jashtë Kosovës, kur filluam me angazhimet tona, kemi menduar vetëm të ruajmë frymën e rezistencës, të krijojmë identitetin tonë si shqiptarë në Zvicer, në shtetet e tjera evropiane dhe të mbajmë në ndërdijen tonë apo të krijojmë një përceptim tek populli ynë se jemi të pushtuar.
Ne kemi pas menduar që nëse nipat e stërnipat tanë do të arrijnë të bëjnë hapa drejt çlirimit dhe të avancojnë pozitën e shqiptarëve në Jugosllavi, do të ishte sukses edhe i gjeneratës sonë.
Këtu kur u thonim zviceranëve se jemi shqiptarë (Albanais), ata mendonin që po iu themi se jemi libanez (libanais). Prandaj objektivë e jona primare ka qenë që popujt evropian të na njohin si shqiptarë që jetojmë në Jugosllavi, që jemi të okupuar, të diskriminuar dhe të shtypur brutalisht nga regjimi jugosllav.
Në fund të viteve 80-ta, tashmë pozita e shqiptarëve në Jugosllavi u qartësua mjaft mirë jo vetem tek qarqet qeveritare, intelektuale, kulturore e politike, por edhe tek opinioni publik i vendeve evropiane. Konsideroj se këtij qartësimi i ka kontribuar shumë dhuna sistematike e shtetit të Serbisë kundër popullit tonë në njërën anë dhe akitivitetet tona të vazhdueshme për sensibilizimin e opinionit ndërkombëtarë për atë dhunë dhe për gjendjen e okupuar të popullit shqiptar në Jugosllavi në anën tjetër. Po e përmendi si shembull demmostratën dy javore në Gjenevë në vitin 1990, ku kanë marrë pjesë deri në 100 mijë veta, ishte ngjarje që është komentuar gjatë jo vetëm në Zvicer.
R.A. : Nga viti 1997, pas paraqitjes publike të UÇK, deri në përfundim të luftës çlirimtare keni qenë në Zvicër, si e keni ndihmuar luftën ?
Shyqëri Ukshini : Unë në fund të viteve 90-ta, kam qenë i angazhuar në kuadër të siç thoshim 3%. Me shqetësim i përcillja ngjarjet në Kosovë. Operacione luftarake zhvilloheshin çdo ditë. Kur u vranë 30 veta në kufij të cilët shkonin për të marrë armë në Shqipëri, atëherë jam tërhequr nga 3%. Fillimisht kam kontribuar në fondin e UÇK-së, Vendlindja Thërret, e pastaj bashkë me Gani Sylën, Naser Tupellën dhe Idriz Mehmetin jemi përpjekur që ta ndihmojmë UÇK-në deri në fund të luftës.
R.A. : Në vitin 1999, pas përfundimit të luftës jeni kthyer në Kosovë pas 19 viteve. Si përjetuat këtë moment ?
Shyqëri Ukshini: Pas 19 viteve jam kthyer në Kosovë. As atëherë dhe as sot, nuk di si ta përshkruaj atë ndjenjë. Me dukej si ëndërr, më dukej sikurse lindje për së dyti. U flisnja njerëzve që i njihja dhe atyre që nuk i njihja. Vëllai im Isa shpesh më thoshte çka po ju flet edhe njerëzve që nuk të njohin… Kam qëndruar disa javë derisa jam çmallë mirë me tokën dhe me njerëzit e pastaj iu ktheva obligimeve të mia në Zvicër, sepse tashmë tërë familjen e kisha në Gjenevë.
R.A.: Por sërish u angazhuat me shpërthimin e luftës në Preshevë, Bujanoc e Medvegjë dhe luftës në Maqedoni?
Shyqëri Ukashini : Jam përpjekur brenda mundësive të mija së bashku me shokët që kisha rreth vetes të ndihmojmë UÇPMB-në, u angazhova menjëherë sepse nuk mund të rrija indiferent.
Edhe për Ushtrinë Çlirimtare Kombëtare jemi përpjekur të japim kontributin tonë. Në Gjenevë unë e kam themeluar fondin Liria Kombëtare bashkë me Musa Xhaferin dhe Zeçirja Rexhepin. Gjatë tërë kohës sa ka zgjatur lufta jam përpjekur në maksimum që të jap kontributin tim. Jam krenar që kam mundur të ndihmoj Ushtrinë Çlirimatre Kombëtare sepse lufta dhe sakrifica e saj ka bërë që të drejtat politike e kushtetuese të shqiptarëve në Maqedoni të avancojnë dukshëm, gjë që nuk mund të themi për pozitën e shqiptarëve në Kosovën Lindore, Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë. Mendoj se aktualisht komuniteti shqiptar në këto tri komuna të administruara nga Serbia, është komuniteti më i shtypur dhe më i diskriminuar në Evropë.
R.A : Sot si ndiheni kur shkoni në Kosovë, meqë 2/3 e jetës i keni kaluar në Zvicër. Ndiheni më shumë si zviceran apo si shqiptar ?
Shyqëri Ukashini : Unë absolutisht ndihem shqiptar jo vetëm në Kosovë por edhe këtu në Zvicer. Asnjëherë nuk kam bërë kërkesë për shtetësi të Zvicres. Bile pas 37 viteve që kisha kaluar në Zvicër, në vitin 2007 kam qëndruar tre muaj rresht në Kosovë, aq shpejt u adaptova dhe më dukej se kurrë nuk kisha qenë jashtë saj.
R.A.: Tash shkoni shpesh në Kosovë dhe mund t’i vërni ndryshimet, dhe përparimin e vendit si po ju duket ?
Shyqëri Ukashini : Kosova ka përparuar shumë. Mund të them paimagjinueshëm. Kurrë nuk e kishim menduar se mund të kemi përparim dhe zhvillim kaq të shpejtë. Ka shumë gjëra që nuk më pëlqejnë, por megjithatë ka zhvillim të hovshëm. Ka gjëra që nuk më pëlqejnë edhe këtu në Zvicër. Shumë çka ka mundur të bëhet më mirë. Besoj se gradualisht do të krijohet një eksperiencë më e mirë. Unë një punë që e kam bërë dje, sot do ta bëja më mirë.
Mendoj se është paguar mundi i gjeneratave që janë angazhuar dhe kanë sakrifikuar për lirinë e atdheut. Gjeneratat që vinë nuk duhet të harrojnë sakrificat e mëdha. Duhet të nderojnë dhe respektojnë dëshmorët që me gjakun e tyre të derdhur në themelet e shtetit janë më meritorët për lirinë tonë. Duhet të respektojnë dhe të jenë mirënjohës edhe ndaj veprimtarëve e luftëtarëve të gjallë të cilët u angazhuan dhe me vetmohim popullit dhe gjeneratave të reja ia hapën perspektiven e lirisë, të zhvillimit e përparimit.
Për mua vetëm fakti se shkoj kur të dua dhe ku të dua në Kosovë mjafton, sepse koha e gjatë pa pasur mundësi që të kthehem në Kosovë dhe t’i shoh fëmijët e mi, familjen time, shoqërinë, vendin tim, mbase e pat krijuar një obsesion apo një frikë në brendësinë time, sa që edhe në endërr kur shihnja se kam shkuar në Kosovë, pak pa hyrë në shtëpi më arrestonte policia. Pra atëherë edhe ëndrrat na shndërroheheshin në makth.
Tani shkoj shpesh, i shohë njerëzit që angazhohen përpiqen të punojnë, janë korrekt, kënaqem kur i shoh policinë e ushtrinë tonë dhe mekanizmat e tjera shtetërore.
R.A.: Sot ka trend të largimit të të rinjëve nga Kosova, a keni ndonjë porosi për të rinjët që kërkojnë perspektivë në vendet e Evropës perendimore ?
Shyqëri Ukshini : Unë nga 74 vjet jetë, 52 vite i kam jashtë Kosovës. Edhe sikur të fitoni para jashtë atdheut, janë vite të humbura. Më duket sikur e kam kaluar jetën nëpër terr. Ndoshta 10% e shqiptarëve që kanë jetuar jashtë atdheut kanë fituar se i kanë shkolluar fëmijët, por 90% kemi humbur në të gjitha aspektet. I thërras të rinjët që të mos largohen nga vendi. Sot një familje 4 anëtarëshe në Zvicër nëse nuk punojnë dy veta, nuk mund të shkojnë në pushim, i kisha porositur të rinjët që ta kuptojnë këtë.
R.A. Si i sheh shqiptarët në një perspektivë pas 25 vitesh. A po shkojnë drejt integrimit në familjen evropiane, apo nuk do të mund të integrohemi pa u bashkuar me Shqipërinë ?
Shyqëri Ukshini : Deri në fund të shekullit të kaluar sherrin ja kemi parë Serbisë dhe vazhdojmë të kemi sherre edhe sot prej saj. Por tash për tash dëmin më të madh është duke na e shkaktuar oreintimi i tepruar në fe. Feja dhe klerikët fetarë janë duke e shtrirë një influencë që do të na kushtojë shumë. Nuk jam kundër religjionit. Ama duhet të mbajmë fenë siç e kemi pasur tradicionalisht. Duhet më shumë përqëndrim për të kontrolluar ndikimet radikale fetare qofshin ata muslimane apo ortodokse. Kam përshtypjen se një pjesë e madhe e shoqërisë sonë pavetëdijshëm kanë rënë në grackë të ngritur nga armiqët tanë duke e sforcuar dhe financuar praninë dhe ndikimin e tepruar religjioz në masa e sidomos tek të rinjët.
Të rinjët më shumë duhet të orientohen nga arsimi, kultura e shkenca se sa nga feja. Më bëri përshtypje që disa bashkatdhetarë nga Zhegra për kohë të shkurtër i kanë mbledhur 30 mijë franga për tepihë të xhamisë në fshat. Më mirë ta kishin ndihmuar një familje në nevojë…. apo t’a kishin shkollur një fëmijë dëshmori…
Deri me tash asnjëherë në histori nuk kemi qenë më mirë. Por frytin e luftës, gjakut, sakrificave, punës dhe djersës së shumë gjeneratve që është liria, duhet ruajtur të gjithë së bashku. Kemi fat që Kosova dhe shqiptarët në përgjithësi janë rreshtuar në sferen e interesave të perendimit me SHBA në ballë. Politikanët më shumë duhet të mendojnë për shtetin, interesin kombëtarë se sa për pushtetin. Duke e forcuar pozitën tonë në Shqipëri, Kosovë e Maqedoni do të ndikojmë që edhe shqiptarët në Kosovën lindore të ndihen mirë dhe të avancojnë pozitën e tyre të rëndë që aktualisht e kanë. Edhe ata më pak duhet t’i kushtojnë vëmendje religjionit dhe të mos bien pre e ndikimit të tij. Orinetimi i tepruar religjioz mund të bëhet pengesë në integrim të shpejtë në familjen e popujve dhe shteteve të Bashkimit Evropian.
R.A.: A mundet Kosova të mbijetojë si shtet, në aspektin ekonomik, të sigurisë apo të mbrojtjes?
Shyqëri Ukshini : Mendoj se vetvetiu Kosova dhe Shqipëria do të bashkohen. Ne mund t’i heqim më shpejt disa barriera. Nëse ka mundësi të lëvizjes pa kontrollet dhe formalitetet në kufij gjatë verës për dy muaj, pse nuk mundemi gjatë tërë kohës. Nganjëherë kam përshtypjen sikur ne vetë po e ngadalësojmë këtë proces. Ka elemente të mira që na qojnë në këtë drejtim, si unifikimi i abetares për shembull. Gadualisht duhet të unifikojmë tërë sistemin e arsimit të shtojmë komunikimin kulturor e shkëmbimin e ekonomik… Sidoqoftë unë mendoj se ne do të bashkohemi dhe vetëm atëherë do të mund të ndihemi mjaftueshëm të sigurtë si komb në truallin tonë. Kjo në perspektivë do të ndodhë, por nuk mund të them për 20 vite apo më shumë. Rrethanat gjeopolitike që po ndryshojnë do të sjellin edhe nevojen e bashkimit të kombit në të gjitha sferat. Ma merr mendja një pjesë e gjeneratës së veprimtarëve dhe luftëtarëve që kanë luftuar dhe sakrifikuar për çlirimin e vendit nën betimin për bashkim të kombit edhe do ta përjetojnë bashkimin e shqiptarëve de fakto e de jure nën një kulm…
Bisedën e realizoi: Ramadan AVDIU
Prishtinë 05. 04. 2026
——————————-
Jetëshkrimi historik i veprimtarit të Lëvizjes – Gafurr Qalaj
RRUGЁTIMI IM NЁ LЁVIZJEN KOMBЁTARE
https://pashtriku.org/rrug%d1%91timi-im-n%d1%91-l%d1%91vizjen-komb%d1%91tare-2/
